İstanbul Üniversitesi’nde cinsiyet değiştirme tartışması: ‘Kurallara uygun’ işlemler, neden soruşturma konusu oldu?

Türkiye’de cinsiyet değiştirme tedavi süreci nasıl işliyor? Bilimsel araştırmalar nasıl denetleniyor? Araştırmaya yönelik suçlamaların tabanı var mı? Uzmanlara sorduk.

Cinsiyet değiştirme süreci nasıl işliyor?

Türk Uygar Kanunu’nun 40. hususuna göre 18 yaşını doldurmuş ve evli olmayan bireyler cinsiyetlerini değiştirmek için mahkemeye müracaatta bulunabiliyor.

Bu bireylerin ilk etapta bir eğitim ve araştırma hastanesine başvurması ve “transseksüel yapıda olduklarını ve cinsiyet değişikliğinin ruh sıhhatleri açısından zarurî olduğunu” resmi sağlık kurulu raporuyla belgelemesi gerekiyor.

Hastaneye müracaatlar psikiyatri, çocuk ve erişkin endokrinoloji, üroloji, adli tıp ve kadın doğum benzeri çok sayıda disiplinden uzmanların bulunduğu heyetler tarafından bedellendiriliyor.

Mahkeme müsaadesi alındıktan sonra cinsiyet değiştirme ameliyatı ve akabinde nüfus kaydında düzeltmeler yapılıyor.

Öte yandan şimdi reşit olmamış ve cinsiyet hoşnutsuzluğu şikayetiyle hastaneye başvuran gençlerin hormon tedavisine ve cinsiyet kimlikleriyle uyumsuz vücut yapılarına yönelik kozmetik cerrahiye erişmesi yasal olarak mümkün.

Bu tedaviler hastanelerde farklı disiplinlerden uzmanların fizikî ve ruhsal izleme ve değerlendirme sürecinden sonra, genç kişinin ve vasilerinin onamı alındığı takdirde yapılıyor.

Tedavi süreci üç kademeden oluşuyor;

• Ergenliğin ikinci evresine ulaşmış olan gençlerde ilk etapta hormon tedavisi uygulanarak ergenlik baskılanıyor. Bu evrede göğüs gelişimi ya da yüz kılları benzeri ergenliğin fizikî değişiklikleri duraklıyor.
• İkinci evrede, istenen cinsiyetle dengeli cinsiyet özelliklerini uyarmak için hormon tedavisine estrojen ve testosteron benzeri cinsiyetler arası steroid hormonları ekleniyor. Bu hormonlar, göğüs gelişimi ya da sesin kırılması ya da kalınlaşması benzeri birtakım geri dönüşü olmayan değişikliklere neden oluyor.
• Son evrede ise kişi 18 yaşına ulaştıktan sonra genital cerrahi sürecine başvuruluyor.

Uzmanlar, yıllar sürebilen bu tedavi sürecinin akabinde uzun vadeli fizikî ve ruhsal takibin değerini vurguluyor.

Araştırmaya yönelik savlar ne?

29 Mart’ta Pediatrik Endokrinolojide Klinik Araştırmalar Mecmuası’nda (JCRPE) yayımlanan araştırma, cinsiyet disforisiyle (hoşnutsuzluğu) İstanbul Üniversitesi’ne sevk edilen 53 ergenin klinik özelliklerini, tedavilerini ve tedavi sonrası süreçlerini inceliyor.

Araştırma, cinsiyet disforisi için tedavi arayan kişi sayısındaki çok önemli artışın yanı sıra, çeşitli nedenlerle tedaviye erişemeyen bireylerde uygunsuz ilaç kullanımına ve ruhsal sıkıntılara dikkat çekiyor.

Araştırmada ayrıyetentedavi süreçlerinin ilgili kanuna ve şimdiki uluslararası kılavuzlara uygun olduğu ve yalnızca erişkin periyotta (18 yaştan sonra) uygulanan cerrahi müdahalelerin Türkiye’de ilgili heyetlerin onayı ile yapıldığı belirtiliyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Türk Tabipleri Birliği (TTB) Merkez Kurulu Başkanı Dr. Şebnem Korur Fincancı, çalışmada yer alan gençlere uygulanan tedavilerde yasa dışı herhangi bir sürecin söylediği söz edilen olmadığını söylüyor.

Fincancı haberlerin “bilimsel bilginin tartışılması ve sorgulanması imkanlarını ortadan kaldırdığı için toplum açısından çok büyük risk barındırdığını” belirtiyor.

Fincancı “Hedef gösteren, yanıltıcı” haberlerin sağlık çalışanlarının güvende hissetmemesine ve çalışmalarından kaçınmasına yol açtığını söylüyor.

Bunun da toplumu sıhhate erişim hakkından mahrum bıraktığını söyleyen Financı aynı vakitte cinsiyet hoşnutsuzluğu yaşayan gençlerin tedaviye başvurmaktan çekinebileceğine dikkat çekiyor:

“Damgalanacaklarına dair korku oluşumuyla birlikte tedaviden uzaklaşmaları ve bununla birlikte ortaya çıkabilecek sağlık problemleri dert verici.”

Haberlerin tedavi imkanlarının yaygınlaşmasının önünde mani oluşturduğunu söyleyen Financı, “Yerleşik tıp fakültelerinde tedavi uygulanıyor. Fakat bunlar da her an kapanabilir. Bunun sonucunda tedaviye erişemeyen insanların sıhhatsiz süreçleriyle karşı karşıya kalabiliriz” diyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Tıp Hukuku Derneği Başkanı Avukat Sunay Akyıldız, adli soruşturma sürerken olaya ilişkin tüzel yorum yapmanın doğru olmadığını söylüyor. Lakin bununla birlikte, hukukun bu alanda Uygar Kanunu’nun 40. hususuyla sınırlı olduğunu belirtiyor.

Hastanelerin gençlerin söylediği söz edilen olduğu olaylarda tedavinin gerekli olup olmadığını belirlemek için komisyonlar kurduğuna ve belli bir basamaktan sonra tedavi başlattığına dikkat çeken Akyıldız, bunun hukukta da karşılığı olması gerektiğini söylüyor.

“Hukuk genelde gereksinime yönelik şekillenir ve geriden gelir. 10 sene önce bu mevzuyu konuşmuyorduk fakat artık konuşmamız gerekiyor” diyen Akyıldız şöyle devam ediyor:

“18 yaş altındaki çocuklara tıbbi tedavi yapılmalı mı sorusuna önce tıp karşılık verecek. Devletin bir üniversitesi de kesinlikle belli standartlara uygun tedavi yapıyor. [Çocuklar için] ne gerekiyorsa yapılmalı fakat bununla ilgili bir yasal düzenleme de yapılmalı.”

Bilimsel çalışmalar nasıl denetleniyor?

Dr. Şebnem Korur Financı, İstanbul Üniversitesi’nin dahil olduğu araştırmanın retrospektif, yani aslında ilgili yasalar ve heyet onayları çerçevesinde uygulanan tedavilerden tecrübelerin paylaşıldığı bir çalışma olduğuna dikkat çekiyor.

Tedavilerin de uzun yıllardır yapılmış çalışmalara, uluslararası kılavuzlara ve bilimsel standartlara uygun şekilde yapıldığının altını çizen Fincancı şöyle devam ediyor:

“Burada mevzuata aykırı herhangi bir uygulama söylediği söz edilen olmadığı benzeri bilimsel bilgi açısından da çok değerli bilgiler var” diyor.

Yönergelere göre cinsiyet hoşnutsuzluğuyla hastanelere başvuran her gencin durumunu inceleyen bilimsel heyetler, ulusal mevzuata ve uluslararası tıbbi uygulama kılavuzlarına göre değerlendirme yapıyor.

Bunun yanı sıra, bilimsel araştırmaların metodolojisini, idaresini, yapılma şartlarını, yapan şahısların yeterliliklerini ve kamuoyuyla paylaşımını değerlendiren ve çalışmanın bilgilerinin uygun şekilde paylaşılıp paylaşılmadığını denetleyen bir etik şura da bulunuyor.

Tepkiler ne oldu?

İstanbul Tabip Odası (İTO) da sosyal medyadan, “Hakemli uluslararası bir mecmuada yayınlanan makaleleri sebebiyle meslektaşlarımız Yeni Şafak Gazetesi tarafından tekrar hedef gösterildi. Herhangi bir bilimsel itirazın olmadığı, etik heyet onayı alınarak yapılan bu bilimsel yayını, toplumda infial yaratmaya çalışan bir lisanla magazin materyali haline getirmeye hiçbir meslektaşımızın ve yayın organının hakkı yoktur” açıklamasını yaptı.