İnsanlık neden böcek yemeye zorlanıyor: Yeni bir ‘uyum testi’ mi?

İngiltere’nin Ulusal Alternatif Protein İnovasyon Merkezi (NAPIC), ülkedeki alternatif proteinler dalını desteklemek için İngiliz vergi mükelleflerinden 19.5 milyon dolar almıştı.

Bir müddettir İngiliz basını yenilebilir böceklerin ete alternatif olarak benimsenmesi yolunda, ‘İngiliz firmalarıböcek yetiştiriciliği konusunda heyecan yaratmaya çalışıyor‘, ‘Yenilebilir böcekler ve laboratuvarda yetiştirilen etler menüde’, ‘Daha lezzetli olsalardıböcek yer miydiniz?’ ve ‘Neden yenilebilir böcekleri kucaklamanın vakti geldi?‘ benzeri manşetler atarak global böcek proteini pazarının 2030 yılına kadar 8 milyar dolara ulaşmasının beklendiği vurgulanıyor.

Söz konusu kaleme alınan bu yazılarda medya, İngilizlere böceklerin protein, sağlıklı yağlar, vitaminler ve mineraller açısından varlıklı olduğunu ve daha düşük çevresel ayak izine sahip olduğunu fikrini ortaya koyuyor.

Böcek yeme fikri nerede ortaya çıktı?

Entomofaji yahut böcek yemek, Dünya Ekonomik Forumu’nda (WEF) faal bir şekilde teşvik edilmişti. Forum, böcek tüketiminin ‘iklim değişikliğini birçok istikametten dengeleyebileceği’ ve 2050 yılına kadar dünya nüfusunun 9.7 milyara ulaşacağı ve ekilebilir yerlerin yalnızca yüzde 4’ünün boş kalacağı düşünüldüğünde ‘yaklaşan besin krizini‘ önleyebileceği konusunda ısrar etmişti.

2013 yılında Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü (FAO), dünya çapında yaklaşık iki milyar insanın klâsik yemeklerinin bir modülü olarak böcek yediğini belirten bir rapor yayımlamıştı.

2014 yılında ise Belçika Gıda Güvenliği Kurumu, 1997 tarihli bir AB yasasının ‘yeni gıda’ konusundaki ‘ucu açık‘ yorumundan yararlanarak 10 solucan ve cırcır böceği cinsinin Belçika pazarında satışına onay vermişti. Buna daha sonra Hollanda, Birleşik Krallık, Danimarka ve Finlandiya da katılmıştı.

Avrupa Birliği ve Birleşik Krallık 2017 yılında yedi böcek cinsinin balık çiftliklerinde yem olarak kullanılmasına izin vermişti.

Ocak 2018’de de, böcekler de dahil olmak üzere ‘yeni gıdalar‘ ile ilgili bir Avrupa Parlamentosu yönetmeliği yürürlüğe girmişti.

Mayıs 2021’e gelidiğinde ise AB, sarı un kurdunu insanlar için besin olarak resmen onaylamıştı.

2023 yılına kadar ise dört böcek tipi AB Kurulu tarafından onaylanmıştı: Sarı un kurdu, göçmen çekirge, cırcır böceği ve küçük un kurdu. Avrupa Besin Güvenliği Otoritesi o devirde sekiz böceğe daha yakında izin verilebileceğinin sinyalini vermişti.

Avrupa Komisyonu, ‘gıda için böcek yetiştirmenin çevresel yararlarının, böceklerin yüksek yem dönüşüm verimliliği, daha az sera gazı emisyonu, daha az su ve ekilebilir arazi kullanımı ve besin israfını azaltmak için pazarlanabilir bir tahlil olarak böcek bazlı biyo-dönüşüm kullanımı üzerine kurulduğunu’ iddia etmişti.

Böcek bölümünü kim elinde tutuyor?

EnviroFlight (ABD), Innovafeed (Fransa), HEXAFLY (İrlanda), Protix (Hollanda), Küresel Bugs (Tayland), Entomo Farms (Kanada) ve Ynsect (Fransa) söylediği söz edilen bu pazardaki kilit şirketler olarak isimlendiriliyor.

Böcek proteini işine ilk girenlerin 2011 yılında Fransız firması Insect, 2009 yılında ise Hollandalı böcek bileşenleri üreticisi Protix firması kurulmuştu.

Protix 2017 yılında 50.5 milyon dolarlık öz sermaye ve fon toplayarak o periyotta kesime yapılan en büyük yatırıma imza atmıştı.

Bill ve Melinda Gates Vakfı‘nın da 2012 yılında böceklerden besin üretimini araştırmak üzere All Things Bugs’a 100 bin dolar hibe etmesiyle ABD de bu bölüme ilgi duymaya başlamıştı.

İki Amerikan besin şirketi, ADM ve Cargill, Eylül 2022’de Fransız böcek proteini firması Innovafeed’e tam 250 milyon dolar yatırım yapmıştı. ABD’li besin devi Tyson ise 2023 yılında Protix‘e yaklaşık 58 milyon dolar aktarmıştı.

Bazı tahminlere göre ‘yenilebilir böcek pazarı‘ 2024 yılında 3.8 milyar dolara ulaşırken bu ölçünün 2029 yılına kadar 9.04 milyar dolara ulaşacağı öngörülüyor.

Avrupa pazarı en büyük, Güney Asya ise en süratli büyüyen pazar olarak görülürken tekrar de, 2024 itibariyle 1.11 trilyon dolara ulaşan ve daha da genişlemesi beklenen ‘taze et pazarı‘ ile karşılaştırıldığında sönük kaldığı ifade ediliyor.

Ancak böcek proteini firmalarının global vakıflardan ve besin devlerinden büyük yatırımlar çekmeye devam ettiği vurgulandı.

Bilim insanları riske karşı uyarıyor

Bilim insanları, yenilebilir böceklerin tüketiminin bilhassa astım, saman nezlesi ya da alerjik deri döküntüleri olan bireylerde alerjik tepkilere yol açabileceği konusunda uyarıyor. Tekrar bilim insanları dünya nüfusunun yüzde 2’sini oluşturan kabuklu deniz ürünleri alerjisi olan bireylerin, kitin dış iskeletleri nedeniyle böcekleri tükettikten sonra alerjik tepkilere maruz kalmalarının mümkün olduğunun altını çiziyor.

Polonya’daki Warmia ve Mazury Üniversitesi‘nden araştırmacılar tarafından 2019 yılında yapılan bir çalışmada, AB tarafından onaylananlar da dahil olmak üzere yenilebilir böceklerin ekseriyetle insanlar ve çiftlik hayvanlarıiçin tehdit oluşturan ‘patojen ve parazitlerle enfekte olduğu‘ sonucuna varmıştı.

Batı kamuoyu böcek yemeye ne kadar istekli?

YouGov’un 2023 yılında yaptığı bir ankete göre, Amerikalıların yüzde 18’inin bütün böcekleri yemeye istekli olduğunu, yüzde 25’inin ise böceklerden yapılan yiyecekleri yemeyi kabul edeceğini ortaya koymuştu.

Yüksek ömür standartları Batılıların hala hayvansal protein tüketmesine imkan sağlarken yenilebilir böcek proteini işinin, düşük tüketici kabulü nedeniyle yüksek marjlar sunduğu ve böcek tüketiminin alerjik tepkiler ve parazit enfeksiyonları riskleriyle dolu olduğu ifade ediliyor.

Dönemin Fox News sunucusu Tucker Carlson 2023 yılında çevrecilerin ‘ürpertici sürüngenleri‘ yeme gayretini araştırmış ve bunun aşırı COVID kısıtlamalarına benzer bir ‘uyum testi‘ olduğunu öne sürmüştü.

Hollandalı siyasi aktivist Eva Vlrdingerbroek gazeteciye verdiği demeçte, AB’nin klâsik çiftçiliği karsız hale getiren çevre düzenlemelerine atıfta bulunarak, “Siyasetçilerimiz gıdayı denetim ettiklerinde insanları da denetim edeceklerini biliyorlar” cümlesini kaydetmişti.