Covid kuşakları: İzole geçen günler çocuklarda ve gençlerde nasıl izler bıraktı?

Merve Kara-Kaşka

Bebekler geniş ailelerinden uzakta doğdu. Birtakım çocuklar okula sanal ortamda başladı. Gençler hayatlarının en mecnun dolu yıllarını dört duvar arasında geçirdi.
BBC Türkçe‘ye konuşan uzmanlar pandemiyle birlikte çocukların ekran müddetlerinde geri döndürülemez bir artış olduğunu söylüyor. Bununla doğru orantılı olarak 7 ila 18 yaşlarında miyop, yani uzağı görememe meselesinin arttığı vurgulanıyor. Deneyimlerini BBC Türkçe‘ye anlatan aileler ve eğitimciler bu çocukların sosyal istikametlerindeki gerilemenin tesirinin sürdüğünün altını çiziyor. Bir öğretmen 20 yıllık kariyerinde hiç olmadığı kadar çok çekingenlik ve dikkat eksikliği yaşayan çocuklar karşılaştığını söylüyor. Salgından ruhsal olarak en berbat etkilenenler arasında pandemi sırasında ergenlik döneminde olan gençler var. Bazı araştırmalar pandemi ile ilişkili artan intihar hadiselerine dikkat çekiyor. Pandemide üniversite okuyan gençler için ise artık meslek ve iş hayatının tarifi tamamen değişti. BBC Türkçe pandeminin beşinci yılında izolasyonun farklı nesiller üzerindeki tesirini araştırdı.

Covid-19 bebekleri toplumsallaşma konusunda hala zorlanıyor
Covid-19 sırasında hastanelerde doğan bebekler aralı bir dünyaya gözlerini açtılar. Birçoğunun babası doğuma alınmamış, anneanne, babnne ve dedeleri onları sadece uzaktan görebilmişti. İlk çocuğunu 2020’de Londra’da dünyaya getiren Elif Büyükkınay, o dönem sınırlamalar nedeniyle, yardım için Türkiye’ye seyahat etmek, ailelerinin gelmesi yahut bakıcı tutmak benzeri talihlerinin olmadığını anlatıyor. BBC Türkçe ile tecrübelerini paylaşan Büyükkınay, bugün ana sınıfında olan kızının öğretmenlerinden çekingenlik konusunda geribildirim aldığını söylüyor. Kızları için, “Tanımadığı ortamda çok rahatsız oluyor. Alışıp kendi benzeri davranması zaman alıyor.

Ve evet doğru. Kesinlikle pandemi döneminde büyüyüp, gereğince farklı sosyal ortama girmemesinin tesiri var” diyor.

Okul öncesi çocukların lisan gelişimi pandemiden nasıl etkilendi?
BBC Türkçe‘nin sorularını yanıtlayan Marmara Üniversitesi Psikopatoloji Laboratuvarı Yöneticisi Fatima Tuba Yaylacı, “Okul öncesi, insan gelişiminin temellerinin kurulduğu epeyce kritik bir dönem” diyor. “Altı yaşına kadar beyin gelişiminin yüzde 95’inin tamamlandığını düşünürsek, çocuğun bu periyotta muazzam bir süratle geliştiğini söyleyebiliriz” diye ekliyor. Dolayısıyla sınırlı toplumsallaşmaya bağlı sıkıntılar bebekler kadar okul öncesi dönemi (3-6 yaş) meskenlerinde geçiren çocuklar için de büyük bir eksiklikti.

Uzmanlar birtakım ailelerin çocuklarına eğitim ve bakım dayanağı sağlama konusunda zorlandıklarını söylüyor.
İzmir Demokrasi Üniversitesinde Kamu Sağlığı Sosyoloğu Prof. Dr. Hülya Yüksel ve Yüksek Lisans Öğrencisi İlayda Albaş, “Grup oyunlarına katılamama ve sosyal etkileşimden mahrum kalma, çocukların duygusal zekalarını ve sorun çözme marifetlerini de olumsuz yönde etkiledi” diyor. İzmir’de eğitimciler ve ailelerle görüşen Yüksel ve Albaş, okul öncesi çocukların temel lisan marifetlerini geliştirdikleri en kritik dönemi meskenlerinde geçirdiklerinin altını çiziyor. BBC Türkçe‘nin sorularını ortak yanıtlayan ikili, bugün ilkokula başlayan bu çocukların dilsel ve akademik marifetlerde daha fazla takviyeye ihtiyaç duyabildiklerini belirtiyor ve bunu şöyle açıklıyor: “Pandemi sürecinde kitap okuma, öykü anlatma ve diğer lisan geliştirme aktifliklerine sınırlı erişim nedeniyle çocukların söz dağarcığı ve dilsel sözleri sınırlı kalmış olabilir. Bu da, bilhassa okuma-yazma maharetlerinin gelişmesinde gecikmelere yol açmış olabilir.” Buna ek olarak pandemi döneminde doğan yahut okul öncesi periyotta olan çocukların bir kısmı fizikî aktivite ve açık hava oyunlarından mahrum büyüdüler. Yüksel ve Albaş, bugün ilkokula başlayan bu çocukların motor hünerlerinin gereğince gelişmediğini ve ek dayanağa ihtiyaç duyabildiklerini söylüyor.

İzolasyon döneminde dezavantajlar derinleşti
Yaylacı,”Var olan dezavatantajların derinleştiği bir tablo görüyoruz” diyor ve ekliyor: “Örneğin, ailenin ekonomik dezavantajı varsa, sosyal takviyeden mahrumsa, meskenlerinde çocuğun gelişimini destek veren kâfi malzeme yoksa, ya da çocuğun var olan bir gelişimsel sorunu varsa, bu çocukları için tablo daha da olumsuz hale geldi.”

Uzmanlar pandemi sürecinin mülteci ailelerin çocukları benzeri dezavantajlı grupları daha kötü etkilediğini söylüyor. 6 Şubat sarsıntılarından sonra Gaziantep Islahiye’de kurulan bir mülteci kampı.
Buna göre, ebeveynin pandemi tecrübesi ne kadar stresliyse, çocukta da tasa ve depresyon benzeri sorunların görülme riski o kadar arttı. Fatima Tuba Yaylacı, en kırılgan kümelerden birinin de mülteci çocuklar olduğunu söylüyor. Yaylacı buna ek olarak pandemi döneminde çocuğa kötü muamele, çocuk personelliği ve istismar risklerinin de arttığı belirtiliyor.

İlkokul çocuklarının ekran mühletleri artarken dikkat mühletleri kısaldı
Pandemi kapanmalarından en olumsuz etkilenen jenerasyonlardan biri de ilkokul çocukları oldu. Okulla sanal ortamda tanışan çocuklar, açık havaya ve sosyal etkileşime ara alırken ekranlarla daha yakın bir bağlantı geliştirmeye başladılar. Pandemiyle tüm çocukların ekran ile ilgisinin geri döndürülemeyecek şekilde değiştiğini söyleyen Fatima Tuba Yaylacı, ekran müddetlerinde dramatik bir artış olduğunun altını çiziyor. Yaylacı,”Bu çocukların ekran mühleti arttıkça, lisan, dikkat, his, sosyal davranış, öğrenme benzeri alanlarda sorunlarının de arttığını gözlemledik”diyor. Bazı eğitimciler bu çocukların dikkat sürelerinin bariz biçimde kısaldığını söylüyor.

Türkiye’de çocukların ekran sürelerinin altı ste kadar arttığını gösteren çalışmalar var.
BBC Türkçe‘ye konuşan ve isminin açıklanmasını istemeyen Tunceli’den bir ilkokul öğretmeni, çocukların dikkat müddetlerinde besbelli bir düşüş yaşandığı müşahedesini paylaşıyor. Öğretmen, pandemi sırasında ilkokula başlayan çocukların, olağan okul ortamına odaklanamama benzeri meselelerle döndüğünü anlatıyor.

Pandemi sonrası ortaya çıkan bu durumla yaklaşık 20 yıllık öğretmenlik mesleğinde ilk defa karşılaştığını belirtiyor. Ancak uzmanlar ekranın olumsuz tesirlerinin kısıtlanabildiğini vurguluyor. Fatima Tuba Yaylacı,”Pandemiyle birlikte uzayan ekran mühleti yalnızca bir sayıdan ibaret değil, ebeveynin nasıl bir aracılık görevi yaptığı bağlamında ele alınması gereken bir olgu” diyor.

Pandemi sonrasında çocuklarda miyop eğilimi arttı
Pandemi döneminde artan ekran kullanımının çocuklarda ve gençlerde miyop (uzağı görememe) rahatsızlığıyla irtibatlı olduğu gösteren çalışmalar da var. Türkiye’de miyop yahut olağan görüşlü 7-18 yaşlarında 250’den fazla çocukla yapılan bir araştırma, tüm kümelerin, ekran süresindeki artışla birlikte miyop geliştirme eğilimlerinin arttığını buldu. Uluslararası hakemli bu araştırmada incelenen çocukların ekran mühletinin pandemiyle birlikte ortalama altı st arttığı vurgulanıyor. Bilimsel yayıncı Springer’da Ekim 2023’te yayımlanan araştırma, bu yaş kümelerinde miyop artışının bir halk sağlığı sorunu olarak kıymetlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Ruh sağlığı açısından ‘en olumsuz etkilenen grup’ ergenler
Pandemi eğitim ve öğrenme süreçleri açısından en çok okul çağı çocuklarını etkilemiş olsa da ruh sağlığı açısından en olumsuz etkilenen kümenin ergenler (12-18 yaş) olduğu belirtiliyor. Fatima Tuba Yaylacı,”çok çok önemli ve ağır yaşanan değişimler içeren” bu devirden geçerken, ergenlerin akran bağlantılarının sekteye uğramasının çok önemli bir sorun olduğunu belirtiyor. Yaylacı, bilhassa sosyal izolasyondan mağdur olan ergenler arasında anksiyete, depresyon ve intihar riskinin arttığını belirtiyor. “Halihazırda biyolojik döngüleri büyük değişimlerden geçerken, eve kapanma süreçlerinde gece-gündüz ritminin bozulması ve ekrana aşırı maruz kalma ile uyku bozuklukları da epey yaygınlaştı” diye ekliyor.

Pandeminin dijital kumar ve intiharlara tesiri ne oldu?
Türkiye’de pandemi periyoduyla intihar suratının arttığını gösteren çalışmalar var. Necmet Erbakan Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Ana Bilim Kısmından Prof. Dr. Mehmet Ak, Konya’da 2018 – 2022 periyodundaki 400 intihar hadisesini inceleyen araştırmalarda, pandemiyle başlayan iki yıllık süreçte intihar suratının yüzde 25 oranında arttığını tespit ettiklerini belirtiyor. Buna göre intihar hadiseleri arasında pandemi öncesinde kumar borcu olanların oranı yüzde 1’in altındayken pandemiden sonra bu oran yüzde 8’i geçti.

18 yaş ve üzeri olayları inceleyen araştırmanın sonuçlarına göre pandemi sonrasında kumar borcu olanlar arasında 18-30 yaş aralığındakiler yüzde 34’le ilk sıradaydı. Tüm olayların yüzde 31’ini oluşturan 31-45 yaş grubu ikinci sırada yer aldı. BBC Türkçe‘nin sorularını yanıtlayan Ak, tespit edilen tüm kumar borçlarının çevrimiçi platformlar aracılığı ile yapıldığını vurguluyor ve pandemi döneminde karantina ve sosyal izolasyon süreçlerinin kişileri çevrimiçi platformlara yönlendirmiş olabileceğini belirtiyor. Polonya’da ve Birleşik Krallık’ta yapılan ve 2024’te yayımlanan bir öbür araştırma, pandemi periyodunun çevrimiçi kumar ve bahis aramalarını artırdığı savını destekliyor.

Evde üniversite okuyanlar iş hayatını nasıl değiştirdi?
Pandemi döneminde üniversiteye başlayan gençlerin birçoğu bugün mesleklerine hazırlanıyor. Covid-19 kapanmalarının başında Galatasaray Üniversitesindeki eğitimine başlayan Yalın Gökçe, BBC Türkçe‘ye kendisi ve yakın arkadaşları için en çok önemli önceliklerden birinin uzaktan çalışma imkanı olduğunu söylüyor: “‘Gelecekte nasıl bir iş yapabiliriz?’ diye düşündüğümüz devirde çevrimiçi ve esnek çalışma hayatımıza girdi. Bunun avantajlarını keşfettikten sonra başkasını fikir olarak benimsemek zor geliyor.” Gökçe, kendisi için para kazanmak kadar mutluluğun da öncelikli olduğunu söyleyen gençlerden biri. Uzmanlara göre bu jenerasyonun mutluluğa öncelik vermesinde pandeminin de katkısı var.

Pandemi sonrası periyotta iş hayatına atılan gençler meskenden çalışmaya öncelik veriyor.
BBC Türkçe’ye konuşan Boğaziçi Üniversitesi Meslek Merkezi Koordinatörü Adem Dönmez, pandeminin bu jenerasyon için bir “kırılma noktası” olduğunu söylüyor ve ekliyor. “Çevrimiçi toplantılar, konuttan çalışma benzeri süratli değişiklikler hayata ve mesleklere bakışlarını, çalışma biçimlerini çok etkiledi ve değiştirdi.” Adem Dönmez, gençlerin meskenlerinden dünyanın her tarafına irtibatlı olabildiği dönemi deneyimlemesiyle, girişimcilik modellerinin bu yönde evrildiğinin altını çiziyor. “Dünyanın her yerinden müşterileri olan öğrencilerle karşılaşabiliyoruz. Aynı şekilde şirketlerden de bilhassa yazılımcı ve tasarımcılara yönelik bu türlü talepler gelebiliyor” diyor. Gençlerin geniş bir ağa ulaşma sorununun olmadığını söyleyen Boğaziçi Üniversitesi Meslek Merkezi’nde Danışmanı Dr. Burcu Ertürk Kılıç , onlara manası önce çıkartacak şekilde, “Ağ kurma bağ kur” tavsiyesinde bulunduklarını belirtiyor.