BAYETAV raporu: Ücretsiz okul yemeği, çocukları kurşundan koruyacak en kapsayıcı kamusal çözüm

Bir Arada Yaşarız Eğitim ve Toplumsal Araştırmalar Vakfı (BAYETAV) Genel Sekreteri ve gıda mühendisi Dr. Bülent Şık‘ın hazırladığı “Kurşuna Karşı Bir Öğün” başlıklı rapor, çocuklarda kurşun maruziyetini yoksulluk, gıda güvencesizliği, çevre kirliliği ve eğitim adaletsizliğiyle birlikte ele aldı. Raporda, ücretsiz okul yemeği ve temiz içme suyunun, çocukları gelişim bozucu toksik maddelerden koruyan en kapsayıcı kamusal çözüm olduğu vurgulandı.

BAYETAV’ın Dr. Bülent Şık imzalı “Kurşuna Karşı Bir Öğün: Çocukları Gelişim Bozucu Toksik Maddelerden Korumak ve Eğitim Adaletini Güçlendirmek” başlıklı raporu yayımlandı. Raporda, kurşunun çocukların beyin gelişimini, bilişsel becerilerini, öğrenme kapasitesini ve eğitim yaşamını olumsuz etkileyen bir nörotoksin olduğu, kurşun için güvenli bir maruziyet düzeyi bulunmadığı ve maruziyetin ne kadar azaltılırsa o kadar iyi olduğu belirtildi.

Çocuklar neden daha fazla risk altında?

Raporda, çocukların kurşun başta olmak üzere toksik kimyasallara yetişkinlerden çok daha hassas olduğu vurgulandı. Buna göre çocuklar bu maddeleri daha fazla emiyor, daha zor zararsız hale getiriyor ve daha geç atıyor. Yetişkinlerde yutulan kurşunun yaklaşık yüzde 3 ila 10’u emilirken, küçük çocuklarda bu oran yüzde 40 ila 50’ye kadar çıkıyor; gıda güvencesizliği nedeniyle demir, kalsiyum ya da çinko eksikliği varsa emilimin yüzde 100’e kadar ulaşabildiği ifade ediliyor. Raporda, kurşun ve benzeri gelişim bozucu toksik kimyasalların çocuklarda IQ düşüşü, dikkat ve öğrenme sorunları, dil gelişiminde yavaşlama, okul başarısında gerileme, dürtüsellik ve hiperaktiviteye yol açabildiği kaydedildi.

Türkiye’deki tablo

Rapor, Türkiye’de tüketici ürünlerindeki kurşun varlığına da dikkat çekti. UNICEF ve Pure Earth’ün 2024 tarihli piyasa kontrolünde metal gıda kaplarının yüzde 67’sinde, seramiklerin yüzde 53’ünde, boyaların yüzde 70’inde, oyuncakların yüzde 29’unda, plastik gıda kaplarının yüzde 19’unda, kozmetiklerin tamamında ve baharatların yüzde 25’inde referans düzeyin üzerinde kurşun saptandığı belirtildi. Raporda bu bulguların, tüketici ürünleri kaynaklı riskin yaygın olduğunu gösterdiği vurgulandı.

Türkiye’de çocuklara yönelik düzenli ve güvenilir bir kan kurşun düzeyi izleme programı bulunmadığı için sorunun gerçek boyutunun kesin olarak bilinmediği belirtilen raporda, farklı çalışmalara göre 5 µg/dL eşiğini aşan çocuk sayısının 650 bin ile 6,3 milyon arasında tahmin edildiği aktarıldı. Uluslararası güncel referans değeri olan 3,5 µg/dL esas alındığında ise risk altındaki çocuk sayısının en az birkaç milyon olabileceği kaydedildi.

Yoksulluk, çoklu maruziyet ve çözüm önerileri

Raporda, kurşun maruziyetinin toplum içinde eşit dağılmadığına da işaret edildi. Yoksulluk ve gıda güvencesizliğinin yalnızca maruziyeti artırmadığı, aynı zamanda etkisini de ağırlaştırdığı belirtilirken, açlık, öğün atlama, demir, kalsiyum ve çinko eksikliklerinin kurşun emilimini artırdığı vurgulandı. Çocukların çoklu nörotoksik maddelere eş zamanlı maruziyetinin toplam zararı büyüttüğü, bu nedenle bilimsel belirsizliklerin tümü giderilmeden ihtiyatlılık ilkesiyle erken önlem alınması gerektiği ifade edildi.

Raporun politika önerisi ise ücretsiz okul yemeği programı oldu. Dr. Bülent Şık, ücretsiz okul yemeği ve temiz içme suyunun, yetersiz beslenmenin kurşun emilimini artıran biyolojik etkisini kırarak çocukları toksik maddelerden koruyan, eğitimde kalıcılığı ve öğrenme kapasitesini artıran en kapsayıcı kamusal çözümlerden biri olduğunu belirtti. Raporda ayrıca çocuklar için düzenli kan kurşun düzeyi izleme programı kurulması, yüksek riskli mahalleler ile okullar, kreşler ve sağlık kurumlarında altyapının gözden geçirilmesi, eski su tesisatlarının yenilenmesi, boyalarda kurşunlu bileşiklerin kullanımına son verilmesi ve tüketici ürünlerinin sıkı denetlenmesi çağrısı yapıldı.

Raporun tamamını okumak için .