10 soruda ‘ötanazi’ düzenlemesi: Komisyondan geçen tartışmalı düzenleme ne getiriyor, uygulamayan belediyelere ne yapılacak, köpekler gerçekten öldürülecek mi?

Yüzbinlerce sokak köpeğinin öldürülmesine neden olacağı gerekçesiyle eleştirilen, kamuoyunda “köpeklere ötanazi düzenlemesi” olarak bilinen teklif, TBMM Tarım Orman ve Köyişleri Komisyonu’nda, uzun ve sert tartışmalardan sonra kabul edildi. Komisyon görüşmeleri sırasında verilen önergelerle teklifin yumuşatılmasına çalışılsa da muğlak kararlar, uygulamadaki belirsizlikler, tariflerdeki açıklar yüzbinlerce köpeğin öldürülmesi sonucu doğurabilecek. TBMM Genel Kurulu, düzenlemeyi bu formuyla yasalaştırırsa barınak kurmaları için 2028’e kadar süre tanınan belediyeler çabucak harekete geçebilecek ve gerekli kriterlerin sağlanıp sağlanmadığına bakılmadan köpeklerin öldürülmesine başlanabilecek.

10 soruda, tartışılan teklifte yer alan düzenlemeler şöyle:

1- Tartışılan düzenleme nasıl gündeme geldi?

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, geçen aralık ayında Ankara Keçiören’de 4’üncü sınıf öğrencisi Tunahan Yılmaz’ın boş yerde köpeklerin saldırısına uğrayarak ağır yaralanmasının akabinde, “Sokak köpeklerinin zarar verdiği insanların haklarını da muhafaza görevleri” olduğunu ifade ederek, bu sorunu tahlile kavuşturacaklarını açıklamıştı. Yerel seçimden sonra, mevcut yasanın yetersiz olduğu konuşuldu. Fakat köpeklerin öldürülmesine dair bir düzenleme yapılacağının gündeme gelmesiyle yansılar arttı. AKP, mayıs ayı başında TBMM’ye getirmeyi tasarladığı teklif üzerinde çalışmaya devam etti. Temmuz ayında yeni teklif AKP’li vekillerin imzasıyla TBMM’ye sunuldu ve TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu’na havale edildi.

2 – Yerel seçimden sonra gündeme gelmesi nasıl yorumlandı?

Teklifin, AKP’nin ilk defa ikinci parti olarak çıktığı, birçok belediyeyi kaybettiği 31 Mart yerel seçiminden sonra gündeme gelmesi, sokak köpeklerinin toplanması konusunda belediyelerin yetkili olması nedeniyle siyasi bir adım olarak değerlendirildi. CHP’li seçmenin düzenlemeye karşı olması, buna karşılık teklifin ve mevcut maddelerin bu husus ile ilgili olarak belediyeleri görevlendirmesi, “AKP, CHP’yi zor durumda bırakmak istiyor” yorumlarına yol açtı. Belediyelerin maddeyi uygulamaması durumunda İçişleri Bakanlığı’nın harekete geçebileceği de iddia edildi. Bununla birlikte, bilhassa köpeklerin uyutulmasının pahalı bir işlem olması nedeniyle teklifin gündeme getirildiği, birilerine rant sağlanacağı iddiaları da muhalefet tarafından dillendirildi.

3 – Teklif, neden “ötanazi düzenlemesi” olarak nitelendirildi?

AKP’nin TBMM’ye getirdiği teklifte, sokak köpeklerinin öldürülmesi seçeneği için, “ötanazi” kavramı kullanıldı. Mevcut kimi düzenlemelerde de hayvanların öldürülmesi konusunda bu ifade kullanılıyor. “Ötanazi”, aslında hasta bireylerin ömürlerini kendi istekleriyle ve tıbbi müdahaleyle sonlandırılmasını istemeleri için kullanılan bir kavram. Kimi batı ülkeleri, vatandaşlarına belli kriterlerle ötanazi hakkı tanıyor. Hayvanların bu mevzuda karar verme yetisi bulunmadığı için teklifte bu kavramın kullanılması eleştirildi. Buna karşılık, teklif bu kavram kullanılarak kurula havale edildi ve dolaylı olarak kullanılarak kabul edildi.

4 – Teklif, AKP tarafından nasıl gerekçelendirildi?

AKP Kahramanmaraş Milletvekili Vahit Kirişci başkanlığında toplanan kurulda konuşan teklife imza atan isimlerden Harun Mertoğlu, kanunların gereksinimden doğduğunu, bu teklifle “Önce insan” dediklerini belirtti. Mevcut düzenlemelerin günümüzdeki gereksinimlere karşılık vermediğinin anlaşıldığını vurgulayan Harun Mertoğlu, şöyle konuştu:

“Yaşanan olaylar, kanun değişikliğine gidilmesi gerektiğini ortaya koymuştur. ‘Hayvanları yakala, kısırlaştır, aşısını yap, tekrar sokaklara bırak’ anlayışı gereksinimlerimize yanıt vermemiş, onlarca insanımızın, çocuklarımızın ölmesine sebep olmuştur. Geldiğimiz bu noktada gerek AİHM kararları gerek Danıştay kararları sokaklarda yaşanan ve hayvanlardan kaynaklı meydana gelen trafik kazalarının misyonunu yönetimlere vermiştir. Bundan Ötürü sokaklar hayvanlar için bir hayat alanı olamaz. Sokaklar değil hayvanlar için insanlar için bile inançlı bir hayat alanı değildir. Sokaklarda açlık, susuzluk, bulaşıcı hastalıklar var. Sokaklar tekin değil.”

Teklifin münasebet kısmında da benzer bir yaklaşım sergileniyor. Sokak köpeklerinin akınları sonucu yaşanan olayların istatistiklerine yer verilen münasebette, mevcut yasanın “yakala-kısırlaştır-sal” prensibini temel aldığı lakin bunun uygulanamadığı belirtiliyor. Batı ülkelerinden örneklere yer verilen münasebette, teklifle yeni bir sistem geliştirildiği savunuluyor.

5 – Teklif, hangi uygulamayı esas alıyor?

Teklifte yer alan düzenlemeye göre, kedi ve köpekler, Tarım ve Orman Bakanlığı veri tabanına kaydedilmesi mecburiliği bulunduğundan “sahipli hayvan” ve “sahipsiz hayvan” olarak sınıflandırılacak. Mevcut Hayvanları Müdafaa Kanundaki “yakala-kısırlaştır-sal” metodunun kaldırılması nedeniyle hayvan bakımevi tarifinde ahenk değişikliği yapıldı. Hayvan bakımevinin tarifi, “Bakanlıktan izin alınmak suretiyle kurulan ve hayvanların sahiplendirilinceye kadar barındırıldığı ve rehabilite edildiği bir tesis” şeklinde değiştirildi. Buna göre, sahipsiz ve güçten düşmüş hayvanların hayvan bakımevlerine toplanması ve buralarda rehabilite edilerek sahiplendirilinceye kadar bakılacak olması sebebiyle bakımevleri dışında bir hayvana bakmak için onun yasal sorumluluğunun alınması gerekiyor.

“Sahipsiz hayvanların da sahipli hayvanlar benzeri hayatları desteklenmelidir” ifadesi yürürlükten kaldırılıyor. Buna göre, hayvan bakımevlerine alınan hayvanlardan rehabilite edilen köpekler sahiplendirilinceye kadar bu yerlerde barındırılacak. Doğru ve şimdiki bilgi sağlanabilmesi amacıyla hayvan bakımevlerine alınan hayvanlar Tarım ve Orman Bakanlığı veri sistemine kaydedilecek.

6 – Barınağa alınan hayvanlar öldürülecek mi?

Komisyon çalışmalarının ikinci gününde, önerge ile “ötanazi” hususu ismi verilen unsurda değişikliğe gidildi. Teklifin tartışılan beşinci unsuru, saldırgan olan, bulaşıcı ya da tedavi edilemeyen hastalığı bulunan yahut sahiplenilmesi yasak olan hayvanlara yerel idarelerce ötanazi yapılacağı düzenlemesini içeriyordu. Önergeyle bu karar tekliften çıkartıldı.

Önergeyle teklife, “Bakımevine alınan köpeklerden insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları denetim edilemeyen, bulaşıcı ya da tedavi edilemeyen hastalığı bulunan yahut sahiplenilmesi yasak olanlarına Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Besin ve Yem Kanunu’nun 9. hususunun 3. fıkrasında belirtilen önlem uygulanır. Yerel idareler, sahipsiz köpeklere ilişkin yürüttüğü iş ve süreçlerde Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Kontratı kapsamında gerekli idari önlemleri almaya yetkilidir.” kararı eklendi.

AKP’liler, böylelikle bütün köpeklere ötanazi uygulanmasının söylediği söz edilen olmayacağını savundu. Fakat önergeyle getirilen düzenlemede atıf yapılan karar, şu düzenlemeyi içeriyor:

“Hayvanlara ötenazi yapmak yasaktır. Fakat, hayvanlara acı ve ıstırap çektiren ya da düzgünleşme durumu bulunmayan hastalık durumlarında, akut bulaşıcı bir hayvan hastalığının önlenmesi yahut eradikasyonu amacıyla ya da insan sağlığı için risk oluşturan durumlarda, davranışları insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları denetim edilemeyen durumlarda, veteriner tabip tarafından ötenazi yapılmasına karar verilebilecek. Ötenazi süreci veteriner tabip tarafından ya da veteriner doktor nezaretinde yapılır.”

7 – Bu karara göre sokak hayvanları öldürülecek mi?

Önerge ile kedilerin kapsam dışı bırakıldığı belirtildi. Fakat tekrar teklife göre kedilerin de “sahipli” hayvan statüsüne alınması söylediği söz edilen olacak. Fakat asıl risk sokak köpekleri konusunda devam ediyor. Yeni düzenlemede de ötanazinin olumsuz davranışları denetim edilemeyen köpeklere yapılacağı belirtiliyor. Bunun da veteriner doktor nezaretinde yapılacağı belirtiliyor. Lakin olumsuz davranışı kimin belirleyeceği bütünüyle belgisiz. Davranışların ne kadar müddetle takip edileceği, kararın kimin tarafından ne evrede verileceği de muğlak.

Muhalefet, önergenin katliamı gizleme amaçladığı taşıdığını, barınağa alınan köpeklerin çabucak öldürüleceğini iddia etti. Teklifte, bu iddiayı boşa düşürecek, sınırlayıcı bir düzenleme de yer almıyor. Teklif, köpeklerin mukadderatını tamamen uygulayıcıların mukadderatına bırakıyor.  Teklife göre ayrıyeten, köpeklere müdahalenin yalnızca tıbbi münasebetlerle değil, Kanunda yer alan diğer istisnai durumlarda da yapılabilmesine imkan sağlanıyor. Bu düzenleme de tıbbi mecburilik bulunmasa da köpeklerin öldürülmesine imkan sağlıyor.

Teklife göre, yerel idareler ismine sahipsiz hayvanları toplayarak bir yere terk eden yahut köpeği bakımevi dışında bir alana bırakanlar cezalarla karşılaşacak. İlk kademede öldürülmeyen köpekler, sisteme kaydedilecek ve sahiplendirilinceye kadar barınakta tutulacak. Bu basamakta bu köpeklerin öldürülüp öldürülmeyeceği de tamamen muğlak.

8 – Muğlaklık yalnızca tekliften mi kaynaklı?

Teklifte, sokak köpeklerinin sayısı 4 milyon olarak açıklanıyor. Muhalefetin verdiği bilgiye göre, Türkiye’deki barınakların toplam kapasitesi 110 bin civarında. Muhalefet, bu durumda toplanan köpeklerin çabucak öldürülmesi seçeneğinin devreye gireceğine işaret ediyor. Teklifte de bunu engelleyici bir karar bulunmadığı belirtiliyor. Teklifteki muğlaklığın, uygulamada köpeklerin topluca öldürülmesi sonucunu doğuracağı ifade ediliyor.

9 – Kanunla görevlendirilen belediyelerin düzenlemeyi uygulamama talihleri var mı?

CHP’liler, hiçbir kentte bu kadar barınak bulunmadığını, bu kadar barınağın yapılmasının mümkün olmadığını, pahalı bir işlem olan ötanazinin uygulanması için de kâfi bütçe bulunmadığını, belediyelerin fiilen bu kanunu uygulayamayacaklarını savunuyor. AKP’liler ise kanunla, belediyelere barınak üretimi ve diğer süreçler için, gerekli kaynağın yüzde 40’ının bakanlık tarafından sağlanacağına dikkati çekiyor. Buna rağmen CHP’lilere göre kanunu uygulamak imkânsız. İmkân olsa bile CHP’li belediyelerin fiilen bunu uygulamayacakları komitede tekraren söylendi.

Ancak teklifte, barınak için kaynak ayırmayan, gönderilen kaynağı farklı emellerle kullanan belediye liderlerine 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası verileceği düzenleniyor. Belediye meclis üyeleri de aynı şekilde cezalandırılacak. Büyükşehir, kent belediyeleri ve nüfusu 25 binden fazla olan belediyeler maddeyi uygulamak zorunda kalacak. Belediyelere bakımevlerini kurmaları için 31 Aralık 2028’e kadar süre tanındı. Fakat bu müddete kadar yasanın uygulanmayacağına yönelik bir karar düzenlemede yer almadı. Bu nedenle yasanın, başka bir yürürlük kararı konulmazsa çabucak uygulanması söylediği söz edilen olabilecek. Lakin barınağa alınarak kısırlaştırılıp yaşatılacak köpek sayısı, barınak sayısından çok fazla olduğu için yasanın nasıl uygulanacağı meçhul. Köpeklerin çabucak öldürüleceği iddiası da buradan kaynaklanıyor.

10 – Sokak hayvanlarını sahiplenerek kurtarmak ne kadar mümkün ?

Evet, lakin bakım yükümlülüğünü yerine getirmezse, köpek geri alınacak. Bakım yükümlülüğünün kapsamı ise meçhul. Köpeği sokağa terk edenlere de 60 bin liraya kadar ceza verilecek. Hayvan sahiplerine, hayvanlarını sisteme kaydetmeleri için 31 Aralık 2025’e kadar da süre tanındı.