Türkiye’de servet nasıl arttı?

Pelin Ünker

Zürih merkezli İsviçre bankası UBS’in Global Servet Raporu’nda Türkiye şaşırtan bir oranla öne çıktı.

Rapora göre Türkiye 2022-2023 yılları arasında TL bazında yetişkin başına düşen servette yaklaşık yüzde 158’lik bir büyüme kaydederek diğer tüm ülkeleri geride bıraktı.

Türkiye’ye en yakın ülkeler yüzde 20’ye yakın bir artışla Katar ve Rusya olurken bu ülkeleri yüzde 16’nın biraz üzerinde bir oranla Güney Afrika ve yüzde 14 ile İsrail takip etti.

Aynı devirde Türkiye’de yetişkin başına düşen servet dolar bazında ise yüzde 63 büyüdü.

Peki servetlerdeki bu artış nasıl gerçekleşti?

UBS raporu “serveti” “hanehalklarının sahip olduğu finansal varlıklar ile gerçek varlıkların (konut, taşınmaz vb) kıymetinden borçlarının çıkarılmasıyla elde edilen değer” olarak tanımlıyor.

DW Türkçe’ye konuşan iktisatçı Prof. Dr. Oğuz Oyan, yerli para cinsinden servet artışının enflasyon da bağlantılı olduğunu ifade ediyor. Buna göre yüksek enflasyon devirde ülke parası bedeli düştüğü için TL cinsinden milyoner sayısı artıyor.

Ancak Oyan’a göre dolar bazındaki servet artışı da azımsanacak bir oran değil.

61 bine yakın dolar milyoneri var

Geçen yıl dolar karşısında en berbat performansı gösteren para birimi Türk Lirası oldu. TL, dolara karşı yüzde 36,6 değer yitirdi. Dolar şimdilerde yaklaşık 33 liradan işlem görüyor.

Aralık 2023’te yüzde 64,77 olarak gerçekleşen yıllık enflasyon ise şimdi yüzde 72 civarında.

Rapora göre 2023 itibariyle Türkiye’de 60 bin 787 dolar milyoneri buluyor. Türkiye’deki dolar milyoneri sayısının 2028 yılına kadar yüzde 43 artışla 87 binin üzerine çıkacağı öngörülüyor.

Güncel kura göre 1 milyon dolar, yaklaşık 33 milyon liraya denk geliyor.

Raporda, 2008’deki mali krizden bu yana ise yetişkin başına düşen ortalama servette en dramatik gelişmenin yeniden Türkiye’de yaşandığı belirtildi.

Bu devirde Türkiye’de yetişkin başına düşen servet yüzde 1708 oranında arttı. Türkiye’yi yüzde 1431 ile Kazakistan, yüzde 608 ile Rusya takip etti.

“2013 öncesi hormonlu büyüme”

Prof. Dr. Oğuz Oyan, raporda yer alan iki farklı seriye dikkat çekiyor. Buna göre AKP’nin ilk periyoduna denk gelen 2000-2010 yılları arasında Türkiye’de ortalama servet toplamda yüzde 227, yıllık yüzde 11 artarken; ikinci dönemi olan 2010-2023 arasında toplamda yüzde 11, yıllık ortalama yüzde 1 arttı.

Türkiye için 2010 sonrası devrin pek parlak görünmediğine işaret eden Oyan, ortalama servette 2010 öncesi artışta rol oynayan etmenleri ise şöyle anlatıyor:

“Türkiye 2003-2013 arasında yüksek değerli TL dönemi yaşadı. Bu nedenle dolar cinsinden milli gelir çok üstlerde gözüktü. Adeta cilalı ekonomi dönemi yaşandı. Fakat ekonomik gerçekler son 10 yılda bu hormonlu büyümeyi geri aldı. Ne zamanki TL değer kaybetmeye başladı, 2013’te 12 bin 500 liralara gelmiş kişi başına milli gelir fakat şu anda tekrar bu seviyeye gelebildi.”

“Bölüşüm şoku yaşandı”

Oğuz Oyan 2022 ve 2023’teki servet artışının ise gelir dağılımının bozulmasıyla alakalı olduğu görüşünde. Milli gelir dağılımında 2016’dan itibaren ortaya çıkan bozulmanın 2022-2023’te zirve yaptığını ifade eden Oyan, bilhassa 2022 yılının sonu itibariyle milli gelirde ücret hissesinin yüzde 26’ya kadar gerilediğini söylüyor.

Bu oranın 2016’da yüzde 36 dolayında olduğu ifade eden Oyan, “Yani 2016-2022 arasında milli gelirde büyük bir bölüşüm şoku yaşandı. Bu bölüşüm şoku tabi ki ücret azalırken diğer bir şey artıyor manasına gelir. Kar, faiz, rant benzeri gelir kalemlerinde önemli artışlar ortaya çıktı” diyor.

Oyan, 2023’te öbür etkenlerin de devreye girdiğini, kur korumalı mevduatın önemli bir gelir transferi manasına geldiğini sözlerine ekliyor.

Şirketler önemli kar elde etti

Türkiye’de geçen yıl seçim dönemi olsa da ücret tablosunun çok değişmediğini, şirketlerin ise çok yüksek oranlarda karlar elde ettiğini ifade eden Oyan, “Enflasyonun tesirini arındırsanız bile yüzde 100’e yakın karlar elde edildi. Bu da gelir dağılımını, zenginlik artışını vesaireyi belli kesitler açısından yukarı çekti. Yani çok yüksek bir fakirleşme ile birlikte bir zenginleşme var” diye konuşuyor.

Servet dağılımının çoğu zaman gelir dağılımından daha bozuk olduğunu dile getiren Oyan, gelirin bir kısmını tasarruf edebilen ve bu tasarruflarını yatırıma dönüştüren yüksek gelirlilerin her yıl servetlerini artırdığını bundan ötürü servet dağılımının daha da bozulduğunu anlatıyor.

Örneğin enflasyonun taşınmaz fiyatlarını çok yukarı çektiğini ve Türkiye’de bu yıla kadar fiyatların enflasyonun çok üzerinde arttığını hatırlatan Oyan, bunun tesiriyle de servet dağılımının Türkiye’de gelir dağılımının çok üzerinde bir bozulma gösterdiğini aktarıyor.

“Eşitsizliği ortaya koyuyor”

DW Türkçe’ye konuşan çalışma ekonomisi uzmanı Dr. Özgür Müftüoğlu da UBS datalarının Türkiye’deki eşitsizliği ortaya koyduğu görüşünde.

Müftüoğlu, “Bu, Türkiye’nin zenginleşmesi değil. Yani Türkiye tüm yurttaşları ile birlikte zenginleşmiyor. Bir tarafta zenginleşme diğer tarafta fakirleşme var” diyor.

Müftüoğlu’na göre servetteki bu artış büyük ölçüde fiyatların baskılanması ve karların yahut diğer bir ifade ile sömürü oranının artmasından kaynaklanıyor.

Ücretlerin uzun bir vakittir pandemi dönemi de dahil olmak üzere gerçek olarak gerilediğine işaret eden Müftüoğlu, Hele şu anda artık düzgünce her şeyin üstüne enflasyon yükseliyor. “Enflasyondaki artış eğilimi devam ediyor ve buna karşılık minimum ücret sabit kalmış durumda. Bundan Ötürü fiyatlar gerilemeye devam edecek. Keza emekliler ve kamu çalışanlar için de büyük ölçüde o denli. Yani eşitsizliğin çok önemli kısımlarından bir tanesi bu” diye konuşuyor.

Sermayeye aktarılan kaynaklar

Müftüoğlu, ikinci olarak sermayeye aktarılan kaynaklara işaret ediyor:

“Kamu masraflarının yükü, eşitsiz bir vergi sistemiyle düşük gelirli üzerine yüklenmiş durumda. Bir de bunun üzerine teşvik ismi altında kaynaklar direkt sermayeye aktarılıyor. Ya da yap işlet devret, kamu özel iş birliği ismi altında kamu ihaleleri üzerinden aktarılıyor. Servetten vergi alınmıyor bilakis devlet serveti teşvik ediyor.”

Özgür Müftüoğlu’na göre servetin çok önemli bir kısmı da doğayı tahrip eden; ormanların, kıyıların yahut doğal alanların sermayeye kaynak olarak verildiği projelerden kaynaklanıyor. Sayılar Türkiye’de bir servet vergisinin hemen uygulanması gereğine işaret ediyor.

“Bir zenginleşme varmış benzeri gözüküyor ama bunun bedeli büyük ölçüde emeğin daha fazla sömürülmesi, tabiatın daha fazla talan edilmesi ve halkın daha da fakirleşmesi üzerinden oluyor” diyen Müftüoğlu, servet artışında Türkiye’den sonra gelen Katar, Rusya, Kazakistan benzeri ülkelerin de siyasal olarak demokrasinin olmadığı, halkın baskı aygıtlarıyla yoksulluğa razı olmak zorunda bırakıldığı ülkeler olduğuna dikkat çekiyor.