‘Türk-Rus ticaret ilişkileri, domates ihracatının ve doğalgaz ithalatının çok daha ötesinde artık’

“Türkiye-Rusya ilişkileri sadece uzun yıllara dayanmıyor; yüz yıllara dayanıyor. Siyaset kadar ticaret de bu hikayenin odağında. Siyasette, ekonomide vs. dünya her daim farklı trendlere evriliyor. Fakat bu coğrafyada istikrarlı iki cumhuriyet ve iki devlet, ilişkilerini her koşulda devam ettiriyor. Zaman zaman stresli, zaman zaman iyi olsa da. Açık söylemek gerekirse, mevcut koşullarda öfkeli bir süreçte değiliz. Jeopolitik süreçlerin getirdiği ticaret, yatırım, işletme gereksinimleri kapsamında ilişkiler sürdürülüyor. Burada bir artış var tabii ki. Bunun sebeplerinden ilki, Türkiye ve Rusya’nın coğrafi sebeplerden dolayı ‘komşuluk’ denilebilecek yakınlıkta bulunması. Lojistikte kara, deniz, hava ve raylı sistem üzerinden ticaret yapılabiliyor iki ülke arasında. Bugün itibarıyla bakarsak bazı şeyleri göremeyebiliriz. Ama bir otuz yıl öncesinden bakalım. Türk taahhüt sektörünün Rusya’da başladığı ve 100 milyar dolar seviyesine kadar gelen ve hatta aşan iş bitirme sürecine geldiği, önderlik eden bir yapı var. Türkiye-Rusya ticari ilişkilerinin tek boyutu Türk taahhüt sektörünün Rusya’da bitirdiği işler değil elbette. Bu karşılıklı. İki ülke arasında ticaret de yatırım da karşılıklı. Türkiye açısından bakarsak 30 yıl önce taahhüt sektörünün önderliğinde başlayan bu süreçte bugün turizm, sanayi, ticaret, gibi Türk firmalarının kurduğu üretim atları faaliyetlerine devam ediyor. Burada gelinen noktada Türkiye-Rusya ilişkileri, diğer başka ülkelerde görmediğimiz kadar çok farklı sektörlere, alanlara ve hizmetlere yönelmiş durumda.

Kamuoyundaki genel algı şu: Türkiye domates satar, Rusya da doğalgaz satar. Ama bugün geldiğimiz noktada turizm tarafında çok önemli bir piyasa payı var. Sanayinin pek çok alanında pek çok liderlik elde edinilmiş durumda. Rusya ekonomisi içerisinde, sadece burada yaratılan ekonomik büyüklük 50 milyar doları aşmış durumda. Makina, kimya, sağlık, gıda, tarım gibi pek çok sektör mevcut. Sadece ticaret değil: Ara mallar, imalat, üretime yönelik makinelerin ve malzemelerin karşılıklı ticareti de var. Karşılıklı fabrikalar da kuruluyor. Beni son zamanlarda en çok sevindiren şeylerden birisin, bilgi teknolojileri konusunda da girişimler olması. Türkiye açısından bakarsak artık tek yönlü bir ticaret yok. Ekonominin hemen hemen her alanına dokunuyor. Özel ya da tüzel kişileri destekleyebilecek her türlü hukuki destek, bankacılık desteği, mali müşavirlik desteği gibi desteklerin olduğu, tam yerleşik düzende bir yapı var. Rus tarafında da benzer bir yapı görüyoruz. Son dönemlerde enerji üretimine, karbon kaynaklı üretime yönelik yatırımlar görüyorduk. Ama artık ticari malların ortak proje geliştirme süreçlerinin arttığını da görüyoruz. Tam sayı vermek kolay değil fakat Türk şirketlerinin bin 200’e yakın bir sayı ile Rusya’da bulunduğunu düşünüyoruz. Rusların Türkiye’deki firma sayısı üç binlere dayanmış durumda. Farklı alanlarda faaliyet gösteriyor bunlar tabii ki. Petrol ve petrole dayalı üretim dışında inşaat, tarım, makina, kimya gibi konularda işbirliklerinin arttığını görüyoruz.”

“Türkiye-Rusya ilişkilerinden de ziyade, dünya ticaret düzenine odaklanmak lazım. Bugün ticaret ve ticareti düzenleyen süreçler, uygulamalar, regülasyonlar, politikada ve dış ilişkilerde önemli bir unsur haline geldi. Hal böyle olunca ticaret savaşları olarak bilinen ve daha çok gümrük vergileriyle biliniyor. Bu yapı aslında üretim sürecinden başlayarak; hangi üretimin nerede yapılacağı, lojistiğin nasıl ayarlanacağı, nerede üretilip nereye satılacağı, nasıl konumlandırılacağı, nasıl çeşitlendirileceği, hangi kurallara bağlı olacağı ve hangi gümrük vergilerine tabi tutulacağı gibi iç içe geçen denklemler var. Çünkü dünyanın geldiği teknoloji seviyesinde pek çok ürün, pek çok coğrafyada üretilebiliyor. Know-how sahibi olup bunu başka ülkelerde ürüne dönüştürüp, dünya genelinde satmak mümkün. Bu yaygınlaşınca, konuyu sadece dış politikayla ilişkilendirmemek lazım. Buralarda hep kısıtlamalar var. Trade Order diyoruz. Burada karmaşık bir yapı var. Türkiye-Rusya ilişkileri de aslında dünya genelinde oluşan bu yapıdan etkileniyor. Tabii ki mevcut karşılıklı dış politikalar kapsamında Türkiye ve Rusya, hem bu politikalara uyumlu, hem de ihtiyaçlarını giderecek süreçleri birlikte değerlendiriyorlar. Buralarda birtakım işbirlikleri oluyor. Doğa boşluk tanımaz. Uluslararası düzenlemelere, farklı ülkelerin bir başka ülkeye uyguladığı politikalara aykırı olması da gerekmiyor. Üretimler, kaynaklar farklı yerlerde konuşlandırılabiliyor. Know-how’lar değişebiliyor. Her ortama uyum sağlayabilen bir yapı insan. Dolayısıyla burada da bir uyum süreci yaşanıyor. İlk başlarda anlaşılmakta güçlük çekildi fakat şimdi bunlar anlaşıldı. Süreçler, regülasyonlara ve yeni düzene uyumlu şekilde ilerliyor. Baş etmekten ziyade artık birtakım şeyler öğrenildi ve tamamen bu yapılar içerisinde yürüyor işler.”

“Uluslararası ticarette rezerv para birimleri üzerinden alışverişin yapılması, daha sonra elde edilen katma değerin rezerv paradan elinizde bulunduğu sürece her şeye çevirebilme imkanı sağladığı için daha avantajlı. Ama bu her zaman mümkün değil. Örneğin dış ticaret finansmanında para akışının sağlandığı mesajlaşma sistemlerinin her yerde kullanılamadığı, iki kurumun rahatlıkla bunu kullanamadığı durumlarda her daim alternatifler var. Bu alternatifler hem tercihle hem de ülkelerin dış politikayla ilgili duruşuyla alakalı. Yerel para birimi cinsiyle ticaretin yapılması, karşılıklı kur riskinden arınmak için avantaj da sağlıyor. Döviz rezervleri daha güçlü tutuluyor. Döviz rezerviniz yokken ihtiyacınız olan mallara ulaşmanızı sağlıyor. Her ülkenin tercih ettiği bir şey. Bu zorunluluk olduğu zaman oran artıyor tabii. Geçtiğimiz yıl yüzde 40 civarında yerel para birimiyle dış ticarette ödemeler yapılıyor. Tüm ödemelerde yüzde 55’e yaklaşıldı. Karşılıklı Ruble-Türk Lirası oranı. Diyelim iki ülke arasında 100 birimlik ticaret var. Bunun 50 birimi dolar, avro gibi rezerv para birimleriyle yapılıyor. Kalanı Türk Lirası veya Rus Rublesi ile yapılıyor. Bu, karşılıklı kur avantajı sağlıyor. Her iki ülkenin merkez bankasında sağlanabilecek rezervler sebebiyle ticarette rahatlık sağlanıyor. Şöyle bir risk var: Bu ticaret niye yüzde 100 olmuyor? Bu bir süreç. Türk veya Rus ihracatçısı olduğunuzu düşünün. Mesela Türkiye’ye mal ihraç ettiniz, TL olarak karşılığını aldınız. Eğer bunu TL olarak ödemede kullanamayacaksanız burada sıkıntı olur. Siz, başka yerde kullanacağınız zaman oradaki alışverişinizde kullanacağınız para birimine dönüştürmeniz gerekir. Burada swap denilen, yerel para birimi cinsiyle elde edilen kaynakların, swap ile nemalandırılması gerekiyor. Bir de vadeli işlemler yapılıp kur riskinden arındırılacak arka taraftaki enstrümanların yaratılması lazım. Bu konudaki çalışmalar merkez bankaları arasında yürütülüyor. Bu bir süreç. Bunlar olduktan sonra bu oran çok daha yukarı çıkabilir. Ama bunlar olmadığında sadece TL olarak aldığınız parayı TL olarak ödeyebildiğiniz zaman harcıyorsunuz. Yani yüzde 50 çok, çok başarılı bir oran. Arka planda swap ve vadeli opsiyon piyasaları olmadığı halde yüzde 50’ye gelmesi çok önemli bir olay.”

“Türk-Rus ilişkileri çok boyutlu hale geldi. Sadece domates ve enerji ilişkisi değil artık. Bunun çok ötesinde. Neredeyse hayatın her alanına dokunan bir yapı var. Hal böyle olunca büyük projeler de var. Mesela Akkuyu Nükleer Santrali gibi projelerin hayata geçirilmesi ciddi hacimler yaratıyor. Tabii çok farklı sektörlerde, çok farklı oyuncuların münferit çabalarının sonuçlarını da görüyoruz. Gıda sektöründe, makinada, kimyada, savunma sanayisinde planlanan ciddi projeler var. Ama bunun sürdürülebilir olması için tabana yaymanız lazım. Çok farklı sektörlere ve taraflara bölmeniz lazım. Bu, Türk-Rus ticari ilişkilerinde gerçekleştirilmiş durumda. Taahhüt sektöründe konjonktürel olarak bazı projeler olmasa da, giderek artan bir ticaret hacmi var. Turizmde karşılıklı ilişki gelişiyor. Gıda ve tarımda gelişiyor. Tekstilde, madencilikte, makina sanayisinde, kimyada ilişkiler gelişiyor. Bunun böyle düşünülmesi gerekir. Çok fazla dış ticaret işlemi olması bize sonucu getirecek. Hep konuşulan bir yüz milyar dolar hedefimiz var. Neden ulaşamadık? Toplam 70 milyar dolara yaklaşan bir ticaret mevcut. Ağırlığı Türkiye’nin enerji ithalatıyla oluyor tabii. İki temel sebep var: Birincisi kur etkisi. İkincisi petroldeki fiyatlar. Fakat güzel olan şu: Rakamların detaylarını incelediğimizde şirket ve mal sayısı arttığı için istikrarlı bir şekilde 100 milyar dolara gidiyor. Bence büyük proje bağımlılığı birkaç sene içinde kalmayacaktır.”