STK’lardan mevzuat talebi: Hurda gemiler tehlike saçıyor

Temmuz 2022’de Brezilya’dan getirilmesi planlanan São Paulo uçak gemisi içerdiği asbest ve kurşun, kadmiyum benzeri pek çok toksik-tehlikeli atık nedeniyle kamuoyunun tepkisini çekmiş, İzmir-Aliağa’ya doğru yola çıkan eski askeri gemi, Türkiye sularına giremeden Atlas Okyanusu’nda batırılmıştı.

Fransız bayraklı asbestli gemi

Ancak Türkiye’de gemi geri dönüşüm dalının merkezi olan İzmir-Aliağa için São Paulo tek yahut ilk değil. Geçen hafta Raymond Croze isimli Fransız bayraklı kablo döşeme gemisi söküm için Aliağa’ya getirildi. Geminin içerdiği asbest ve kimyasalların tamamının Tehlikeli Madde Envanter Raporu’na işlenmediğini açıklayan TMMOB, DİSK, İzmir Tabip Odası ve kentin diğer paydaşlarının yer aldığı İzmir Gemi Söküm Uyumu, kontrol eksikliği ve çevresel risklere işaret ediyor.

Türkiye’de gemi geri dönüşüm dalına ilişkin genel tabloyu ise Belçika merkezli uluslararası sivil toplum kuruluşu NGO Shipbreaking Platform’un hazırladığı rapor ortaya koydu.

Aliağa’daki gemi geri dönüşüm tesislerinin, Çevresel Tesir Değerlendirmesi (ÇED) sürecinden muaf olduğu, kesimin ilk kurulduğu devirden beri kapalı kapılar gerisinde fliyet gösterdiği belirtilen raporda, Çevre, Çalışma ve Ulaştırma Bakanlıkları’nın mevzuattaki mevcut boşlukları doldurmak ve sektörü sürdürülebilir uygulamalara geçirmek için ileri görüşlü ve kapsamlı düzenlemeler yapması gerektiği vurgulanıyor.

22 tesisten 9’u AB onaylı

Raporda, İzmir-Aliağa’da gemi söküm fliyetlerinin yürütüldüğü, bölgedeki çelik fabrikalarına hurda sağlayan 22 tesis mercek altına alındı. Editörlüğünü Ingvild Jenssen Helen Perivier, Aslı Odman ve Benedetta Mantoan’ın yaptığı rapor, Ekin Sakin tarafından kaleme alındı.

Türkiye’de resmi verilere göre 2009’dan bu yana 2 bin 224 hurda geminin sökümü yapılırken gemi geri dönüşümü tonajı 15 bin 389 gross tonu buluyor. Avrupa Birliği, AB bayraklı gemilerin geri dönüşüm süreçlerinin yalnızca AB Gemi Geri Dönüşüm Tüzüğü’ne uygun işletilen tesislerde gerçekleştirilmesini 2018 yılından itibaren mecburî kıldı. Aliağa’daki 22 tesisten yalnızca dokuzu AB Onaylı Gemi Geri Dönüşüm Tesisleri Listesi’nde yer alıyor. Lakin AB sertifikalı tesislerde de gerekli kontrollerin yapılmadığına dair tenkitler var. Evvelki yıl São Paulo gemisinin söküm ihalesini alan, Türkiye’deki AB onaylı tersanelerden biri olan Sök Denizcilik’ti.

NGO Shipbreaking Platform da AB kontrollerinin, Aliağa’daki birçok tesiste uzun müddettir devam eden eksiklikler olduğunu ortaya koyduğuna dikkat çekiyor. Onaylı tesislerde de AB Gemi Geri Dönüşüm Tüzüğü kapsamında eksiklikler tespit edildiğini belirten Platform, birtakım tesislerin, bu eksiklikler giderilmemiş olsa da AB listesinde onaylı kalmaya sürdüğünü aktarıyor.

Asbest, arsenik, ağır metaller

Platform’un raporuna göre gemi geri dönüşüm bölgesinde arsenik, kurşun ve diğer ağır metaller, asbest,poliaromatik hidrokarbonlar (PAH’lar), tributiltin oksit ve dieldrin benzeri toksik hususlarla ağır bir şekilde kirleniyor. Bu tespit, Çevre Bakanlığı, TÜBİTAK ve Ege Üniversitesi tarafından 2019 ve 2022 yıllarında yapılan çalışmalar ve AB kontrol raporlarına dayanıyor.

“Kansere dönüşen maddeler”

DW Türkçe’ye konuşan Türk Tabipleri Birliği (TTB) Halk Sağlığı Kolu Üyesi Dr. Ahmet Soysal’a göre PAH’ler, petrol, motor yağı ve ağır metaller; kansere dönüşen, besin zincirine karışıp ısıyla, su yoluyla ya da havadan teneffüs yoluyla insan bedenine alınabilen tehlikeli maddeler. Soysal, “İnsanlar ağır metalleri besinler yoluyla, içtikleri sular yoluyla, ağız yoluyla aldıkları vakit, bu ağır metaller bedenden tekrar süzülüp atılamıyor ve bedende birikiyor. Belli bir eşik bedeli de geçtikten sonra başta kanserler, nörolojik hastalıklar olmak üzere yahut da çocukların gelişiminde otizm yahut bilişsel gelişimde gerilik olmak üzere çeşitli sağlık tablolarına yol açıyor” diye konuşuyor.

2000’li yıllardan sonra kullanımı yasaklanan asbest ise Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı’na göre birinci derecede kanserojen tesire sahip. Asbest lifleri teneffüs yoluyla insan bedenine giriyor ve mezotelyoma (akciğer zarı kanseri) başta olmak üzere çok sayıda sağlık meselesine neden oluyor.

“Mevzuatta boşluklar var”

Aliağa’daki gemi geri dönüşüm tesislerinin, ÇED sürecinden muaf olduğuna dikkat çekilen raporda, “Ayrıca Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği’ne ilişkin iş ve süreçlerin, gemi geri dönüşüm tesislerine mahsus yordam ve temellerin yayımlanması sonrasında başlatılacağı kararlaştırılmış ve bu yönetmeliğin getirdiği yükümlülükler, gemi geri dönüşüm sektörü için 2016 yılından bugüne askıya alınmıştır” sözleri yer alıyor.

AB Gemi Geri Dönüşüm Yönetmeliği’ne göre gemi sahipleri, gemide bulunan tehlikeli unsurları listeleyen Tehlikeli Madde Envanter Raporu’nu (IHM) temin etmek zorunda. Envanter raporu hazırlanırken yapılan denetimde hangi tehlikeli unsurun geminin hangi kısmında ne kadar olduğuna ilişkin bir tespit yapılması gerekiyor.

“Daha az tehlikeli atık beyanı”

Rapora göre ise Türkiye’de IHM’in doğrulanmasına yönelik net prosedürlerin bulunmaması tehlikeli atık idaresinde belirsizliklere yol açıyor. Geri dönüşüm için gönderilen gemilerin IHM’lerinin, tehlikeli unsurların gerçek ölçüsünü çoğu zaman yansıtmadığı vurgulanan raporda, “Bununla birlikte, AB kontrol raporları, gemi geri dönüşüm tesislerinin, söküm öncesinde, gemilerin IHM’inde belirtilenden daha az tehlikeli atık miktarı beyan ettiğini ve bu farklılığın nedeninin açıklanamadığını tespit etmiştir” deniliyor.

Rapor kapsamında yapılan araştırma ayrıyeten, kimi tesis sahiplerinin hâlâ personellere uygun şahsî esirgeyici ekipman ve kıyafet sağlamadığını; güvenlik tedbirleri ve tekniklerinin çoklukla yetersiz olduğunu ve bunun da önlenebilir kazalara yol açtığını; asbest idaresinde önemli usulsüzlüklerin varlığına karşın meslek hastalığı teşhisinin konulmamaya sürdüğünü ortaya koyuyor.

Raporda, “Sahalardaki kirliliğe, yüksek maruziyet riskine ve şahsî esirgeyici ekipmanın uygunsuz kullanımına karşın, beklenmedik bir şekilde, Aliağa gemi geri dönüşüm bölgesinin kurulmasından bu yana resmi olarak meslek hastalığı tanısı hiç konulmamıştır. Bir AB kontrol raporu, bir tesisteki asbest konsantrasyonunun insan sağlığı için risk oluşturacak kadar yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Öte yandan, personellerin uygun takip, tazminat ya da yasal yollara erişebilmeleri için gerekli garantiler eksiktir” değerlendirmesi yapılıyor

Alan Ekim’de satışa çıkarıldı

Günümüzde, hem Türkiye’de hem de AB’de gemi geri dönüşüm kesiminin daha iyi düzenlenmesi için yeni fırsatlar ortaya çıktığına işaret eden raporda, Aliağa’daki gemi geri dönüşüm tesisi sahiplerinin Toplu Konut Yönetimi (TOKİ) ile olan kira mukavelelerinin 2026 yılında sona erdiğine, ayrıyeten gemi geri dönüşüm fliyetlerinin yürütüldüğü alanın Ekim 2023’te TOKİ tarafından satışa çıkarıldığına işaret ediliyor. Rapora göre bu gelişmeler, daha iyi teknolojilerin hayata geçirilmesi ve Aliağa’daki gemi geri dönüşüm alanının yeniden gözden geçirilmesi için bir imkan olabilir.

Raporda kesimin çevre yönetimi ve iş güvenliği şartlarının kapsamlı bir mevzuatla birlikte uygunlaştırılması gerektiğine işaret ediliyor.

Kirlilik kaynaklarının ve iyileştirme stratejilerinin belirlenmesi için gemi geri dönüşüm tesislerinde ve etrafında daima çevresel izleme yapılması gerektiğine işaret eden raporda, kazaların ve meslek hastalıklarının kök sebeplerini belirlemek için ise derinlemesine iş güvenliği ve mesleksel izleme çalışmalarına ihtiyaç olduğu vurgulanıyor.

Rapor için yapılan görüşmelere göre, dalda kimi tesisler hâlâ kayıtdışı emekçi çalıştırırken, bu uygulama önemli sağlık kaygılarına yol açmanın yanı sıra sağlık tesirlerinin gizlenmesi benzeri istenmeyen bir sonuca da yol açıyor.

“İyileştirilmesi gereken konular”

Rapora göre tesirli drenaj sistemleri, separatörler ile atık su arıtımı, söküm sırasında IHM doğrulamaları, yordam ve asıllara uygun tehlikeli atık yönetimi, ISO uyumlu tanklar ve atık depolama binaları, inançlı ırgat donanımı ve ekipmanı, gazdan arındırma süreçleri operasyonel olarak uygunlaştırılması gereken bahisler arasında. Tehlikeli hususlardan numune alınması ve tahlil edilmesi de dahil olmak üzere uygulamaların dengeli olmasını sağlamanın kıymetine vurgu yapan raporda, “Bu manada, tüm etaplarda ve bilhassa atık idaresinde net ve tek tip prosedürlerin tanımlanması gereklidir. İş güvenliği kültürünün yerleştirilmesi mevzuatın bir gayesi olmalıdır” deniliyor.

Raporda ileriye dönük olarak, soğuk kesim benzeri daha inançlı ve temiz teknolojilerin uygulanması için yatırımlar ve teşviklerin harekete geçirilmesi önerilirken, gemi geri dönüşüm fliyetlerinin sürdürülebilirliğini ve dayanıklılığını sağlamak için yükselen deniz düzeylerini de değerlendirerek kuru havuzları içeren bir Master Planı oluşturulması daveti yapılıyor.

NGO Shipbreaking Platform nedir?

NGO Shipbreaking Platform, global çapta inançlı ve etrafa hassas gemi geri dönüşümünü teşvik etmek için çalışan ve çevre, insan ve emekçi hakları örgütlerinden oluşan bir koalisyon. Platform, denizcilik dalındaki gemi sahiplerinin ekonomik ve siyasi alandaki güç dengesizliğine karşı tesirli bir tahlil sunabilmek amacıyla Eylül 2005’te kuruldu. Koalisyon kısa sürede bir Avrupa platformu olmaktan çıkıp, Hindistan, Bangladeş, Pakistan ve Türkiye benzeri esas gemi söküm ülkelerindeki sivil toplum kuruluşlarının da dahil olduğu global bir platform haline geldi.