Sıcak havalarda çalışma olmalı mı, hangi çerçevede olmalı?

Bedri Tekin*

İçerisinde bulunduğumuz günlerde, havaların ısınacağı, sıcak havada dışarı çıkılmaması, sıcak havalarda yurttaşların dikkat edeceği konulara ilişkin haber sayısı arttı.

Meteoroloji Genel Müdürlüğü bilhassa 22-23 Temmuz 2023 tarihlerinde hava sıcaklığının çok daha artacağına dair ihtar yaptı.

Basın yayın organlarında, internet sitelerinde, ekseriyetle sıcak havada çalışmanın tesirlerine değinilirken korunma yollarına daha az yer veriliyor. En çok “11.00-15.00 saatleri arası sokağa çıkmayın” önerisi, yapılıyor. Meğer, bu saatler arasında, bina, liman, karayolu, demiryolu inşaatlarında çalışanlar, tarım sektöründe çalışanlar, belediye çalışanları başta olmak üzere, kavurucu sıcakta çalışmada patronların alması gerekli tedbirlere ilişkin somut bir teklif yapılmıyor, yalnızca personellerin alması gereken tedbirlere ilişkin teklifler yapılıyor. Kamu makamları da özel tedbirler alınmasını sağlamıyor.

Ülkemizde, bütün olarak emekçi sağlığı ve güvenliğine yaklaşım sorunlu, bu nedenle, iş kazaları, yaralanma, sakatlık, mevt azalmıyor, tersine artıyor. İş kazaları ülke bütününde, işyerlerinde bütünlükçü yaklaşım, oluşturulacak sistem ile önlenebilir, ülkemizde ve işyerlerinde böylesine bir yaklaşım yok, bu yazı kapsamında emekçi sağlığı ve güvenliğindeki bu ana eksikliğe değinilmeden sıcak hava şartlarının bilhassa de dışarıda çalışmanın sıhhate tesiri ve buna yönelik tekliflere değinilecektir. Soğuk havada çalışmanın tesirleri ve buna yönelik tekliflerde bu yazının kapsamında değildir.

Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) istatistikleri, Temmuz, Ağustos ve Ekim aylarında iş kazası sayısının ve iş kazası sonucu ölümlerin arttığını göstermektedir. Sıcak hava şartlarının iş kazalarını artırdığına inanmakla birlikte, bunun kaynağının sıcak hava şartları olduğuna dair bilimsel bir çalışmaya rastlamadığımı belirtmek isterim.

Canlıları/insanları/çalışanları etkileyen faktör yalnızca hava sıcaklığı değildir. Hava sıcaklığı, etraftaki yüzeylerin sıcaklığı, nem, hava suratı, harcanan enerji, giysilerin niteliği de tesir eden faktörlerdendir. Bunlar “Termal Konfor” olarak isimlendirilmektedir.

İşçi sağlığı güvenliği düzenlemeleri arasında yer alan “İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Tedbirlerine İlişkin Yönetmelik”de binalarda termal konfor sağlanmasına ilişin hususlar yer almasına karşın dışarıda çalışmaya ilişkin hususlar yer almamaktadır. bu duruma karşın, ülkemizde işyeri bina ve eklentilerinde termal konfor şartlarının sağlandığını söylemek güçtür, açık alanda çalışmalarda ise mümkün değildir.

Aşırı sıcak ortamda bedenin ısısını sabit tutmak için gösterdiği gayret “sıcaklık stresi” olarak isimlendirilir. Beden ısısının olması gereken düzeyin üstünde seyretmesi durumunda kalp damar sisteminin yorularak şahıslarda sıcak çarpması, sıcak bitkinliği, sıcak döküntüleri ve ısı kramplarına neden olur, kimi hayati organların durmasına yol açabilir.

Sıcaklığın neden olduğu ısı geriliminin bayılma, mide bulantısı ve kramp benzeri belirtileri olur. Görmezden gelinmesi bedendeki birtakım organların durmasına yol açabilir.

Sıcak havanın ziyanları ile karşılaşıldığında neler yapılması gerektiği konusunda tekliflere ulaşmak mümkün bu nedenle bu yazıda buna benzeyen tekliflere yer vermedim. Çok Önemli olan ziyanla karşılaşmamaktır. Bunun yolu da sıcakta çalışmamaktır. Birçok ülkede 11.00-15.00 yahut 12.00- 15.00 saatleri arasında çalıştırmama yasal bir zorunluluktur. KKTC’de de yaz aylarında genelgelerle yasaklanmaktadır. Kıbrıs’ta sendikalar bunun kanunla düzenlenmesi çabası vermektedir.

Ülkemizde, sıcak havalarda çalışılmamasına ilişin herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır. İşyerlerinde yapılacak risk değerlendirmesi ile bu türlü bir karar almak mümkündür. Lakin, patronların bu türlü bir karar alınmasına razı olmayacağı açıktır. Yasal düzenleme yapmak daha doğru bir yaklaşım olacaktır.

1995 yılında ABD Şikago’da meydana gelen ölümlerin sıcaklıkla alakasını araştırmak üzere yapılan çalışmada “Isı İndeksi” kavramı kullanılmaya başlanmış ve hesaplama kuralları konulmuştur, sıcaklık ve bağıl nemin hissedilen sıcaklıkta azalış yahut artışa neden olmaktadır. Bağıl nem arttıkça hissedilen sıcaklıkta artmaktadır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Teşkilatı NOAA tarafından hazırlanan tabloda sıcaklık-nem alakasında “dikkat”, “aşırı dikkat”, “tehlike”, “aşırı tehlike” olarak 4 sınıflama yapılmaktadır.

Türkiye’de Meteoroloji Genel Müdürlüğünce “ısı dalgası – ısı indeksi” çalışması bulunmaktadır. Bu çalışmada hava sıcaklığı ile bağıl nem eşleştirmesi ile ulaşılan pahalar 4 kümede toplanmıştır.

Bu guruplar:

• Grup I – Isı ya da güneş çarpması, termal şok an meselesi
• Grup II – Güneş çarpması, ısı krampları ya da ısı bitkinliği. Fizikî etkinlik ve bu kaidelerde etkilenme mühletine bağlı olarak şiddetli termal gerilim ile birlikte ısı çarpması
• Grup III – Fizikî etkinlik ve bu kaidelerde etkilenme müddetine bağlı olarak kuvvetli termal gerilim ile birlikte ısı çarpması ısı krampları ve ısı yorgunlukları muhtemeldir
• Grup IV – Fizikî etkinlik ve bu kaidelerde etkilenme mühletine bağlı olarak oluşan termal gerilimden ötürü halsizlik, sonluluk, dolanım ve teneffüs sisteminde birçok rahatsızlık meydana gelebilir.

şeklindedir.

Meteoroloji Genel Müdürlüğünün çalışmasında risklerle ilgili “ısı dalgası prosedürü ” önerilmekte ve prosedürde şunlara yer verilmektedir:

• Bölge ya da şehirde tahmin edilen ısı endeks değerleri
• Özel hava durumunu ayrıntılı olarak yayınlamak
• Isı endeks bedelleri ve risk bölgesinin büyüklüğü
• Risk altında olanlar
• Riski azaltacak esirgeyici kurallar
• Kuvvetli ısı dalgalarında, acil durum iletilerini hazırlamada devlete ve lokal sağlık kuruluşlarına yardımcı olmak
• Yayın organlarına bu bilgileri ulaştırmak

Oysa Meteoroloji Genel Müdürlüğü yalnızca sıcaklık varsayımını yayımlamakta, ısı indeksi pahaları ve risk bölgesine ilişkin bilgileri yayınlamamaktadır.

Elbette ki, Türkiye’deki şartlar aynı olmasa da fikir edinmek üzere Dubai’de yapılanlara bakarsak; Dubai’de 15 Haziran, 15 Eylül arası saat 12.00’dan 15.00’a kadar açık alanda çalışmak yasak. Şayet çalışma yaptırılırsa, çalıştırılan kişi başına 50.000 dirhem ceza ödeniyor. Bu da yaklaşık 360.000 TL. Bu ortada patron çalışanların dinlenmesi ve uyuması için, uygun, serinletilmiş çadır, konteyner vb. ayarlamak zorunda. Bu yasak saatlerde olağanüstü bir durum sebebiyle çalışmak gerekirse, Çalışma Müdürlüğünün işin olağanüstü olduğunu kabul etmesi ve izin vermesi gerekiyor. İzin verirken çok ağır şartlar koyuyor. Örneğin klimalı bir araç bulunacak ve 15 dakika çalışan personel 45 dakika serin ortamda dinlenecek.

Çalışma saatlerinde ise;

• Herkesin boynunda kesinlikle yalıtımlı su matarası olmak zorunda.
• Her gün iki defa limon yahut mineral destek torbası dağıtılmak zorunda.
• İş güvenliği çalışanı meteorolojinin verdiği bilgilere göre çalışma müddetlerini ayarlamakla yetkili ve görevli. (Her saatte, 15 dakika dinlenmek, duruma göre 45 dakika dinlen, 15 dakika çalış gibi.) 

Yapılması gerekenler

• İşçi sağlığı ve güvenliğinin sağlanmasında ülke ve işyeri seviyesinde bir sistem bütünlüğü oluşturulmalı, kontroller, cezalar artırılmalıdır.
• ÇSGB, Sağlık Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, TMMOB, TTB, tarafından Isı indeksi çalışması yapılmalı, Kümelerde alınması gereken tedbirler belirlenmeli, Grup IV ‘de çalışma yasaklanmalıdır. Bu çalışma ile oluşturulan kurallar, mevzuatta yer almalıdır.
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunda “Hayati Tehlike” durumunda çalışmaktan kaçınma hakkı bulunmaktadır. Bu hakkın kullanımı “ısı indeksi” çalışması gruplamasında IV. Grup kıymetler içinde tanınmalıdır.
• Risk değerlendirmesi çalışmalarında “ısı indeksi” de esas alınmalı, çalışılmaması gereken saatlere yer verilmelidir. Çalışma ve dinlenme saatleri ve uygun dinlenme yerleri buna göre düzenlenmelidir.
• Türkiye’de Temmuz ve Ağustos aylarında, açık havada çalışmalarda kesinlikle yalıtımlı su matarası verilmeli, soğuk suyun basitçe sağlanacağı şartlar yaratılmalıdır.
• Her gün mineral takviyesi içeren içecekler dağıtılmalıdır.
• Sendikalar emekçi sağlığı ve güvenliğine gerekli değeri vermeli, talepleri arasında sıcak havalarda çalışma/çalışmamaya ilişkin kurallara yer verilmelidir.
• Çalışanlara işe başlamadan önce ve işin tehlike sınıfına göre makul aralıklarda sağlık muayenesi yapılması zaruridir. Tehlike sınıfı ne olursa olsun açık havada yahut ısı yayan etmenlerle çalışanların sağlık muayeneleri her yıl Haziran ayında yenilenmelidir.
• İşçilere verilen eğitimlerde, önce patronun alması gereken tedbirler, buna bağlı olarak uyulması gereken kurallar anlatılmalıdır.

* Makine Mühendisi, İş Güvenliği Uzmanı