Motorin 100 TL’yi aştı: Akaryakıt fiyatı artık üç haneli

Motorinin (dizel yakıt) litre fiyatına bu sabahtan itibaren yaklaşık 6,5 lira zam geldi. İki gün önce de yaklaşık aynı miktarda zam pompa fiyatına yansımıştı.

Böylece İstanbul Avrupa Yakası’nda motorinin litre fiyatı birkaç günde 89 TL’den 100 liraya tırmandı. Dizel yakıt Ankara’da ortalama 101,5, İzmir’de ise 101,8 liradan listeleniyor.

Öte yandan akaryakıt istasyonlarında kullanılan ve iki haneli fiyatların gösterildiği tabelalar, 100 lirayı aşan fiyatları göstermekte yetersiz kaldı. Türkiye genelinde bazı istasyonlarda güncel fiyatların kağıt etiketlerle tüketicilere aktarıldığı görüldü.

Motorinin 100 TL’yi aşmasında 

Eylül ayında Özel Tüketim Vergisi’nin (ÖTV) yeniden devreye girmesinin yanı sıra küresel petrol ve özellikle dizel piyasasındaki arz sıkıntısı etkili oluyor.

Ağustos ayında ÖTV sıfırlanmıştı

Hükümet, küresel motorin fiyatlarındaki yükselişin pompaya yansımasını sınırlamak amacıyla 13 Ağustos’ta motorinde uygulanan ÖTV’yi ay sonuna kadar sıfırlamıştı.

Karar öncesinde litre başına 7,74 TL düzeyinde bulunan fiili ÖTV’nin sıfırlanması, KDV etkisiyle birlikte pompa fiyatında yaklaşık 9,29 TL’lik düşüş yaratmıştı.

Aynı kararla motorin için yıl sonuna kadar kademeli bir ÖTV takvimi belirlenmişti.

Buna göre 1 Eylül’den itibaren motorinden litre başına 3 TL ÖTV alınmaya başlandı. Vergi Ekim ayında 6 TL’ye, Kasım ayında 9 TL’ye ve Aralık ayında 12 TL’ye yükselecek. 1 Ocak 2027’den itibaren ise litre başına 13,9006 TL olacak.

Motorin aynı zamanda eşel mobil sisteminin kapsamından çıkarıldı. Böylece uluslararası fiyat hareketlerinin belirli bir bölümünün ÖTV üzerinden dengelendiği mekanizmanın yerini, motorin açısından yıl sonuna kadar önceden belirlenmiş bir vergi patikası aldı.

Ancak Ağustos’taki vergi müdahalesinden bu yana küresel enerji piyasasındaki koşullar da önemli ölçüde değişti.

Petrol yeniden 100 doların üzerinde

13 Ağustos’taki vergi düzenlemesinin yapıldığı gün Brent petrolün varil fiyatı 88 doların altına kadar gerilemişti. Eylül ayında ise Ortadoğu’daki savaşın enerji üretimi ve sevkiyatı üzerindeki etkisinin ağırlaşması petrol fiyatlarını yeniden 100 doların üzerine taşıdı.

Brent petrolün varil fiyatı geçen Pazartesi 110 dolara dayanırken bu sabah 105 doların üzerinden işlem görüyor.

Son yükselişte Suudi Arabistan’ın doğusundaki petrol sahalarını Kızıldeniz kıyısına bağlayan ve Hürmüz Boğazı’na alternatif ihracat güzergâhı sağlayan Doğu-Batı petrol boru hattının İHA saldırısının ardından kapanması etkili oldu.

Kızıldeniz’e açılan ve Riyad’ın Hürmüz’e alternatif olarak kullandığı Babülmendep Boğazı İran destekli Yemenli Husi milislerin tehdidi altında.

Hürmüz Boğazı’ndan geçişler günlük tek haneli rakamlara gerilediFotoğraf: Majid Asgaripour/WANA/REUTERS

Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiği de savaş öncesi seviyelerin oldukça altında seyrediyor, günlük geçişler tek haneli düzeyde.

Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) 11 Eylül’de yayımladığı Petrol Piyasası Raporu’na göre küresel petrol üretimi Ağustos’ta bir önceki aya göre günlük 1,6 milyon varil azaldı. Kurum 2026 genelinde küresel petrol arzının geçen yıla göre günlük 5,7 milyon varil düşmesini bekliyor.

Asıl sıkışıklık motorinde

Ancak Türkiye’deki motorin fiyatları açısından yalnızca ham petrol fiyatına bakmak yeterli değil.

Küresel piyasadaki asıl sıkışıklıklardan biri ham petrolün motorin gibi ürünlere dönüştürüldüğü rafineri tarafında yaşanıyor.

IEA’ya göre küresel rafinerilerin işlediği petrol miktarı Ağustos’ta geçen yılın aynı döneminin günlük 4,2 milyon varil altında kaldı. Kayıplar Ortadoğu, Rusya ve Asya’daki ham petrol ithalatçısı ülkelerde yoğunlaştı.

Ortadoğu, küresel motorin arzında önemli bir yere sahip. Körfez ülkeleri 2025 yılında günlük 3,3 milyon varil rafine petrol ürünü ihraç ediyordu. Ancak IEA’ya göre saldırılar ve uygun ihracat güzergahlarının bulunmaması nedeniyle bölgede günlük yaklaşık 3 milyon varillik rafinaj kapasitesi devre dışı kalmış durumda.

Bu arz sıkışıklığı, motorin fiyatlarının ham petrolden daha sert yükselmesine yol açtı.

IEA’nın son raporuna göre ABD’de dizel fiyatı Eylül başında varil başına 200 doların üzerine çıktı. Bu, savaş öncesindeki seviyenin yüzde 94 üzerinde.

Kurum, Avrupa ve Asya’daki fiyatların da ABD’deki seviyelerin çok gerisinde olmadığına dikkat çekiyor.

Küresel motorin ihracatı sert düştü

Arz sıkıntısı Ortadoğu’dan yapılan motorin ihracatına da yansıyor.

IEA’ya göre Körfez ülkelerinin motorin ve gaz yağı net ihracatı Ağustos’ta günlük ortalama 390 bin varile kadar geriledi. Bu miktar savaş öncesi seviyenin dörtte birinden biraz fazla.

Küresel motorin piyasasındaki sıkıntıyı ağırlaştıran diğer kaynak ise Rusya.

Geçen hafta Rusya, insansız hava aracı ile Kiev’de bir benzin istasyonunu hedef almıştıFotoğraf: AFP

Ukrayna’nın Rus enerji altyapısına yönelik saldırılarının yoğunlaşması rafineri faaliyetlerini ve petrol ürünü ihracatını azaltıyor. IEA’ya göre Körfez ülkeleri ile Rusya’nın motorin ve gaz yağı net ihracatı birlikte değerlendirildiğinde Ağustos ayındaki miktar Şubat ayına göre günlük 1,6 milyon varil daha düşük.

Bu iki bölge savaş öncesinde deniz yoluyla yapılan küresel motorin ve gaz yağı ticaretinin yaklaşık yüzde 45’ini karşılıyordu.

Dizel rafinaj marjları rekor seviyede

Arz kaybı, motorinin ham petrole göre ne kadar pahalı olduğunu gösteren rafinaj marjlarında da görülüyor.

Reuters’ın sektör yöneticilerine dayandırdığı 8 Eylül tarihli haberine göre Rusya ve Ortadoğu’daki rafineri sorunları küresel piyasada ciddi bir motorin açığı yaratırken dizel rafinaj marjı gün içinde varil başına 108,02 dolarla rekor seviyeye ulaştı.

Sektör temsilcileri motorin arzındaki sıkışıklığın kış boyunca devam edebileceğini öngörüyor.

IEA da Atlantik Havzası’nda rafineri marjlarının Ağustos’ta rekor seviyelere ulaştığını ve bu yükselişte motorinin belirleyici olduğunu belirtiyor.

Dolayısıyla ham petrolün fiyatı motorin maliyetinin yalnızca bir bölümünü oluşturuyor. Rafineri kapasitesindeki kayıplar ve rafine ürün ticaretindeki kesintiler nedeniyle motorin, ham petrolün kendisinden daha hızlı pahalanabiliyor.

Küresel stoklar da hızla azalıyor

Arz sorununun uzaması küresel stoklara da yansıyor.

IEA’ya göre gözlemlenebilir küresel petrol stokları yalnızca Ağustos ayında 95 milyon varil azaldı. Ortadoğu’daki savaşın başladığı Şubat ayından bu yana toplam düşüş 507 milyon varile ulaştı.

Kuveyt’teki Mina al-Ahmadi petrol rafinerisiFotoğraf: AP Photo/picture alliance

Bu tablo yeni arz kesintilerine karşı küresel enerji piyasasının hareket alanının da daraldığını gösteriyor.

Motorindeki artış neden önemli?

Motorin yalnızca binek araçlarda değil yük taşımacılığında, tarımda, sanayide, gemilerde ve ağır iş makinelerinde yaygın biçimde kullanılıyor.

Bu nedenle motorin arzındaki sorun araç sahiplerinin ödediği fiyatlarla sınırlı kalmıyor. Yük taşımacılığının büyük bölümünün karayoluyla yapıldığı Türkiye’de motorin maliyetindeki yükseliş nakliyeden tarıma, gıdadan sanayiye kadar üretim ve dağıtım zincirine yayılabiliyor.

Türkiye’nin petrol ve petrol ürünlerinde dışa bağımlılığı nedeniyle uluslararası ürün fiyatlarının yanı sıra döviz kurundaki hareketler de yurt içindeki akaryakıt fiyatlarını doğrudan etkiliyor.

1 Ekim’de ÖTV bir kez daha artacak

Motorin fiyatları açısından önümüzdeki haftalarda bir başka yukarı yönlü risk ise vergi takvimi.

Motorinden Eylül ayında litre başına 3 lira ÖTV alınıyor. Mevcut düzenleme değişmezse bu tutar 1 Ekim’de 6 TL’ye çıkacak. Kasım’da 9, Aralık’ta ise 12 lira olacak.

Dolayısıyla küresel motorin fiyatları ve döviz kuru gerilemezse uluslararası piyasalardan kaynaklanan yukarı yönlü baskıya önümüzdeki aylarda ÖTV artışları da eklenecek.