Merkez sağda gerçekten bir boşluk var mı, CHP yeni merkez olur mu?

Abdullah Esin & Mehmet Yaşar Altundağ

Bir müddettir Türkiye siyasetine dair tartışmaların çok önemli gündemlerinden biri merkez sağ. Gazetecilerden siyasetçilere, siyaset yorumcularından araştırmacılara  kadar geniş bir koalisyon; merkez sağda bir boşluk olduğunu iddia ediyor ve bu boşluğu dolduracak partinin de güç kaybetmiş ve toplumsal yardımını yitirmeye başlamış AK Parti’nin yerini alacağını savunuyor.

Biz merkez sağda bir boşluk olduğunu düşünmüyoruz. Tersine, merkez sağda olduğu düşünülen boşluğun muhayyel olduğunu, bu argümanların Türkiye’nin değişen dinamiklerini okuma ve anlamada yetersizlikten kaynaklandığını düşünüyoruz. Türkiye’deki mevcut dinamikleri değerlendirdiğimizde arzu edilen yeni siyasetin merkez sağın içerisinden çıkacağı ve iktidara yürümenin tek yolunun da merkez sağdan geçtiği iddialarının  bir ezber olduğunu düşünüyoruz.

Bu manada 31 Mart 2024 Seçimleri’nde Cumhuriyet Halk Partisi’nin Türkiye’de birinci parti çıkmasının merkez sağ tartışmalarının sığlığını gösterdiğini iddia ediyor ve yeni merkezin CHP etrafında şekillenip şekillenemeyeceğini bu yazıda kıymetlendiriyoruz.

Çareyi merkez sağda aramak

Türkiye’nin geniş sağ seçmen kitlesinin yardımını kazanarak iktidara yürüyecek bir merkez sağ partisi eksikliği yaşadığı tezinin arkasında Türkiye’nin merkez sağ iktidarıyla özdeşleşen siyasi tarihi var.

Zira serbest ve adil seçimlerin başladığı 1950’den beri iktidarda en uzun süre kalan partiler bir silsile halinde birbirinin ideolojik mirasçısı olan merkez sağ partiler oldu. DP, AP, ANAP ve devamında DYP benzeri partiler, Bülent Ecevit liderliğindeki CHP’nin 1970’li yıllardaki yükselişini saymazsak, çağdaş Türkiye’nin çok büyük bir kısmında iktidarda oldular.

2002’den itibaren de İslamcı cenahın içinden “muhafazakar demokrat” bir kimlikle kurulan AK Parti’nin 22 yıl boyunca iktidarda kalması, daha kıymetlisi ise başat bir strateji olarak kendisine rakip olabilecek bütün sağ partileri pasifize ederek yükselişini engellemeye çalışması merkez sağın kazanan strateji olacağı ve merkez sağda boşluk olduğu savlarını güçlendirdi.

2017’den itibaren kurulan ve ses getiren partiler de bu “boşluğu” doldurmaya niyetlendi. Kazandıracak stratejiyi burada gördü. İYİ Parti, kentli ve seküler bir milliyetçi parti olmak ile merkez sağ bir parti olmak arasında yalpalayıp durdu. DEVA Partisi, basitçe kuruluş yıllarına dönecek ve “eskiye dönerken yenilenecek” bir merkez sağ AK Parti vt etti. Öbürleri kadar sükse yapmasa da Demokrat Parti de partinin isim ve tarihi gücüne yaslanarak merkez sağ içerisinde bir rüzgar yaratmaya çalıştı. Her halükarda “kazandıracak strateji”, doldurulması gereken bir boşluk olduğu düşünülen merkez sağ içerisinde arandı. Altılı Masa da tam manasıyla bu stratejiye ve zihniyete yaslandı.

Ancak, 31 Mart Yerel Seçimlerinde, AK Parti’yi tarihinde ilk defa 2’nci parti pozisyonuna düşüren siyasi dalga, radikal sağ ve merkezin solunda yer alan Yeniden Refah Partisi ve CHP’den geldi. Bu durum, merkez sağdan çok radikal sağ ve merkez solun alternatif olabileceğini gösterdi. Pekala neden bu türlü oldu? Bunun için Türkiye siyasetinde 50 yıl boyunca merkez sağa neden ihtiyaç duyulduğuna ve son 20 yılda nelerin değiştiğine bakmak gerekiyor.

Merkez sağa neden ihtiyaç vardı?

Merkez sağ partilerin iktidara gelmesini sağlayan temel dinamikler; merkez sağın askeri vesayetle demokrasi ve seçmenler arasında bir tampon görevi görmesi[1], muhafazakar seçmenin taleplerini süzgeçten geçirerek rejimin kırmızı çizgileri içinde siyasete yansıtması ve Soğuk Savaş yıllarında Batı bloğuna eklemlenirken bir yandan da kalkınmacı-piyasacı bir modeli benimseyerek Türkiye’nin büyüme ve kalkınma isteğine karşılık aramasıydı.

Cumhuriyet ıslahatlarına sahip çıkan lakin yeni ıslahatlara kuşkuyla yaklaşan, laiklik prensibini benimsemiş lakin toplumsal hayatta muhafazakar pahaları ön plana çıkaran, askeri vesayetin keskin hudutlarına riayet eden lakin güçlü toplumsal meşruiyeti ile zaman zaman onunla mücadele de edebilen, adil bölüşümden fazla güçlü ekonomik büyüme ve kalkınmayı ön planda tutan merkez sağ bu özellikleriyle Türkiye’nin 20. yüzyılının “iktidar burcunu” temsil ediyordu.[2]

Yıldıray Oğur’un “halk ile rejim arasında bir tampon bölge” olarak tarif ettiği merkez sağı iktidara getiren ve iktidarda tutan kolonlardan biri de bu aracılık fonksiyonu oldu.

90’lı yıllarda DYP ve ANAP benzeri merkez sağ partileri bitiren de bu aracılık fonksiyonunu yerine getirmekteki başarısızlığı oldu. Artık bu eski merkez sağ partiler halkı temsil eden ve  sorun çözen aktörlerden çok ekonomik ve politik istikrarsızlığa karşılık üretemeyen ve yükselen kimlik siyasetine karşı siyaset geliştirmeyen hantal yapılara dönüşmüştü.

Zaten AK Parti’nin ilk seçiminden itibaren güçlü bir toplumsal karşılık bulması da bir yandan ekonomik ve politik istikrarı vt ederken bir yandan da başta muhafazakarlar ve Kürtler olmak üzere toplumun farklı katmanlarına talep ettikleri siyasi ve toplumsal hakları vermesiyle oldu.

2000’lerde değişen neydi?

AK Parti iktidarının en temel propagandası olan siyasi istikrar ve ekonomik büyüme 2015’ten itibaren yapısal bir krize girdi. 7 Haziran seçimlerinin akabinde AK Parti’nin tek başına iktidara gelecek çoğunluğu yakalayamaması fakat 2018’de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne (CHS) geçilmesiyle birlikte aşılabildi. Bu senaryoda ise AK Parti, iktidarını devam ettirebilmek için MHP ile bir ittifak kurmaya ve onu devam ettirmeye mecbur kaldı. Koalisyon ortakları kavramı gitti, ittifak ortakları geldi.

Ekonomik kriz ise 2018’den itibaren giderek daha da ağırlaşmaya, her kısımdan vatandaşın hayatını olumsuz etkilemeye başladı. Merkez sağı bir cazibe merkezi hâline getiren devlet ile vatandaş arasındaki arabuluculuk pozisyonu ihtiyacı da CHS’ye geçilmesiyle birlikte yeniden alevlendi. AK Parti’nin artık bir devlet partisi hâline gelmesi ve siyasi gücün tekelleşmesiyle paralel şekilde ilerleyen ekonomik kriz ve devlet-vatandaş bağlantılarındaki arabulucu eksikliği, muhalefetin sistem tartışmalarına ve merkez sağda yeni bir yapılanmaya ihtiyaç olduğu argümanlarına çok önemli bir destek oluşturdu.

Dolayısıyla, ekonomik büyüme, demokratikleşme ve siyasi istikrar benzeri AK Parti’yi iktidara getiren ve iktidarda tutan dinamiklerin 2018’den itibaren büyük bir krize girmesi ve sağ seçmendeki alternatif arayışlarının artması merkez sağı yeniden iktidara getirecek şartların oluştuğu tezlerini güçlendirdi. Bu dönemde kurulan İYİ Parti ve DEVA Partisi’nin de merkez sağa talip olmasının altında iktidarın yaşadığı siyasi ve ekonomik krizler yatıyor.

Yani AK Parti’nin merkez sağı iktidara getiren ve iktidarda tutan vtlerden uzaklaşması, tahlilin AK Parti’yi de ikame edecek bir merkez sağ siyaset ve partide olduğu tezini giderek güçlendiren bir fikre dönüştürdü.

Fakat tahlili hala merkez sağda arayanların atladığı çok önemli bir gerçeklik var: Merkez sağın 1950-2000 yılları arasında toplumun talepleriyle bürokrasi ve ordu vesayeti arasında bir tampon olduğunu belirtmiştik. O periyodun vesayet rejiminin bedelleri seküler-Atatürkçü-Cumhuriyetçi kodlarından oluşuyordu. Öte yandan AK Parti ve MHP ile oluşturulan ve CHS ile kurumsallaştırılan Cumhur ittifakının kodlarını ise muhafazakarlık, milliyetçilik ve merkeziyetçilik oluşturuyor.

2018’den kurulan yeni rejim ile TBMM’nin temsiliyet gücü zayıfladı. Merkezi yönetimin gücü çağdaşlaşma sürecimizden beri hiç olmadığı kadar artarak yerel idarelerin iktidar alanı uygunca törpülendi. Eğitim sisteminin İslami kıymetlerle yeniden dizayn edilmesinden cemtlerin ve dini vakıfların siyasi ve kamusal alanda artan tesir gücüne kadar geniş bir kamusal ve sivil araçlar iştirakiyle muhafazakar bedeller ve hayat üslubu öne çıkarılmaya başlandı. Sivil toplum zayıflatıldı ve Cumhur ittifakı tahminen de 1930-40’ların tek parti iktidarından çok daha kuvvetli bir siyasi-bürokratik gücü elde etti.

Bugünün Türkiye’sinde merkez sağa neden ihtiyaç kalmadı?

Dolayısıyla 2002 öncesi periyodun laik-Atatürkçü-Cumhuriyetçi vesayetinin yerini artık muhafazakar-milliyetçi-merkeziyetçi bir vesayet almış durumda. Bu nedenle yeni rejimde makbul vatandaşlık tarifinin dışında bırakılan seçmen ile vesayet rejimi arasındaki tampon bölgeyi öbür bir sağ partinin doldurmasını beklemek siyasetin tabiatına aykırı.

Nasıl ki laik ve Atatürkçü bir vesayet rejimine karşı muhafazakar seçmene merkez sağ hitap ediyorsa bugünün muhafazakar-milliyetçi vesayet rejimine karşı toplumun haklarını ve taleplerini siyasete taşıyacak bir merkez partinin savunması gereken kıymetler muhafazakarlıktan çok sekülerlik ve cumhuriyetçilik ekseninde kesişiyor. Çünkü saldırı altında olan ve toplum tarafından korunması gerektiği hissedilen pahalar buradan yükseliyor.

Dolayısıyla bugünün Türkiye’sinde merkez sağa ihtiyaç kalmamasının temel nedeni, vesayetin kurulduğu pahaları savunacak bir partinin tampon fonksiyonu göremeyecek olmasında yatıyor. Tampon gereksinimi, savunulması gereken kıymetlerin ve siyasi pozisyonun içinden doğuyor. Bu manada yeni merkezin de merkez sağın içinden çıkacağı iddiası da tarihle bezenmiş siyasi ezberlere dayanıyor.

Hatta son birkaç yılda Atatürk sembolünün daha sivil bir şekilde tabandan yükselmesini dahi yeni bir merkez sola duyulan ihtiyaç açısından okuyabiliriz. Çağdaş, Batılı ve Cumhuriyetçi kıymetlere yönelik savununun ve bunu hiç değilse güçlü bir figür üzerinden müdafaa muhtaçlığının bir kesimi olarak sivil Atatürkçülük, bugün rejim ile vatandaşlar arasındaki şimdi tam olarak inşa edilmemiş merkez parti tampon eksikliğini dolduruyor.

Yeni bir merkez sağa ihtiyaç olduğuna yönelik bir diğer önerme ise Türkiye’nin büyük bir ekonomik krizin içinde olduğu, bu nedenle sağ seçmenin de bir alternatif arayışında olduğu ve merkez sağ  geleneğinin güçlü bir ekonomik performansa sahip olduğu inancı. Nitekim DEVA Partisi Balıkesir Milletvekili Burak Dalgın da geçtiğimiz günlerde yazdığı bir makalede[3] bu argümanı destekliyordu:

“Türkiye 10 yıldır neredeyse her alanda geriye gidiyor. Milletimizin çimentosu, demokratik hukuk devletinin garantörü orta direk yok oluyor. Kuşaklardır ilk defa gençler anne-babalarından daha düşük fırsat ve fırsatlara mahkum hale geliyor. Gelecek hoş günlere yürüme değil, eskide kalan hoş günlere dönüş konuşuluyor. Elbette bu tip avuntularla bir yere varmak mümkün değil. Hakikaten topluma sinmiş bir yılgınlık, yorgunluk ve mahrumluk hissiyatı var. Bu ortamda yeni merkez sağın Büyük Türkiye ya da Çağ Atlama benzeri bir başarabilme vizyonunu ortaya koyması gerekiyor.”

Dolayısıyla, Türkiye’nin içinde olduğu ekonomik krizden çıkış yolu olarak merkez sağın kalkınma, piyasa özgürlüğü ve ekonomik büyümeyi önceleyen ekonomik anlayışının gerektiği argümanları öne çıkıyor. Lakin bugün Türkiye’nin yaşadığı ekonomik krizden çıkış yolu olarak büyük altyapı yatırımları ve mega projeleri kadar vatandaşların gündelik hayatını direkt etkileyecek sosyal refah devleti uygulamalarına olan talep gösterdiği aşikar.

Ekonomik büyümenin nimetlerinin adil dağıtılmadığı, mega projelere harcanan kamu kaynaklarına karşın vatandaşların gündelik hayatının daha da zorlaştığı ve devletin artan gücüne karşın milletin ekonomik ve siyasi olarak daha da güçsüzleştiği sağ siyaset ekonomik ve siyasi krizin şiddetlendiği bir ortamda toplumsal yardımını eskiye göre daha zor inşa ediyor. Refahın adil dağıtılması, ekonomik kalkınmanın gündelik hayatı somut olarak etkilemesi, kamu kaynaklarının mega projelerden çok sosyal yardımlara ayrılması benzeri merkezin sağından fazla soluna yakın olan siyasetler ve telaffuzlar yeni periyotta adım adım merkeze taşınıyor ve öne çıkıyor.

CHP yeni merkez olabilir mi?

Özgür Özel’in 31 Mart’ın akabinde verdiği bir röportajdaki[4] aşağıdaki sözleri de bu dönüşen dinamiklerin farkında olduğunu ortaya koyuyor. CHP’nin yeni rejimde toplumun yanında, onun taleplerini ve önceliklerini savunan bir pozisyonda olacağını ilân ediyor:

“Tayyip Erdoğan, Anadolu Ajansıyla, TRT’ye reklamlarımızı yayınlatmayarak, valileri, hatta garnizon kumandanlarını işin içine sokarak, devleti kendi lehinde taraf etti. Biz burada milletin tarafındayız, onlar devletin tarafında yer aldılar. Ben bütün dünya siyasi tarihinde de böyledir. Er yahut geç devlet ile millet karşı karşıya gelirse millet kazanır. Esas olan millettir… O yüzden birinci başlığım kendi adıma, devlet ile millet rekabet ederse millet kazanır. Biz doğru taraftayız.”

Bu manada CHP, bürokrasi, ekonomi ve siyaset üzerinde neredeyse mutlak güce sahip olan iktidar bloğuna karşı kendisini demokratik siyaseti talep edenlerin ortak buluşma noktası, geniş bir Türkiye cephesi olarak kurgulamaya çalışıyor.

Özgür Özel’in de “Biz burada milletin tarafındayız, onlar devletin tarafında yer aldılar” cümlesi bu ikiliğe işaret ediyor. Öte yandan CHP’nin kendini herkese hitap edebilen bir merkez parti olarak pozisyonlandırma uğraşı devlete karşı vatandaşın yanında olma ayrımından ibaret değil. CHP bir yandan da kendi geçmişiyle yüzleşerek başta muhafazakarlar ve Kürtler olmak üzere ulaşmakta zahmet yaşadığı toplumsal bölümlerde kendisine dair oluşmuş ön yargıları kendi takımlarıyla yıkmaya çalışıyor.

90’larda başörtüsü yasağı yahut terörle mücadele şemsiyesi altında Kürtlere ve muhafazakarlara karşı oluşturulmuş baskının baş müsebbibi olmasa da -çünkü CHP 1977’den beri iktidarın bir modülü olmadı- bütün bu laik-Atatürkçü-Cumhuriyetçi vesayetçi sistemin baş zihniyeti ve kurucusu olduğu kanısının öz eleştirisini veriyor. Bunun yanında farklı toplumsal geçmişlerden gelen siyasetçileri daha ön plana koyarak ve bu stil siyasetçilere daha fazla talih vererek geniş toplumsal kesitlere direkt ulaşabilme imkanına ulaşıyor.

CHP’nin salt kentli ve seküler sosyolojiye sıkışmadığını göstermesi ve farklı siyasetçi profilleriyle siyaset yapması toplumun genelinde oluşan genel bir huzursuzluğun tahlil adresi olarak da öne çıkmasını kolaylaştırıyor. Toplumda oluşan ve yükselen alternatif arayışının çok önemli sebeplerinden birini de ekonomi oluşturuyor. Gündelik hayatın gitgide pahalılaştığı ve enflasyon baskısının geniş toplumsal kısımları ezdiği bir devirde, CHP halkçı belediyecilik siyasetleri ile öne çıkıyor.

Kent lokantaları, anne kart – bedelsiz süt dağıtımı siyasetleri ya da kent kreşleri benzeri siyasetlerle en temel haklara erişmekte zorluk yaşayan vatandaşlara sosyal belediyecilik hizmeti götürüyor. Bunun seçmendeki karşılığını ulusal seçimlerde görememiş dahi olsa, mega projeler, altyapı ve savunma endüstride daha önce atılmamış adımlar anlatısı etrafında şekillenen Büyük ve Güçlü Türkiye telaffuzuna doymuş ve bu hizmetlerden adil bir şekilde yararlanamayan geniş halk kısımlarına yerel seçimlerde hizmet ve sosyal belediyecilik anlayışıyla ulaşabilmiş görünüyor.

CHP’nin merkeze yürürken karşılaşacağı zorluklar

2024 Yerel Seçimleri ise CHP’nin herhangi bir partiyle ittifaka girmeden, kendi takımları ve telaffuzlarıyla hem seküler ve muhafazakar hem de Türk milliyetçisi ve Kürt seçmenden oy alabildiğini gösterdi. Bu sonuç, bir yandan CHP’yi merkeze taşıyacak ve tahminen de kendisine iktidar yolunu açacak bir siyasi muvaffakiyet olarak görülse de aynı anda toplumun farklı kesitlerinin oyunu alabilmek ve hepsini mutlu edecek telaffuz ve siyasetler geliştirme zaruriyetini doğuruyor.

Bu durum, siyasi muvaffakiyetin kısa sürede başarısızlığa dönüşme riskini bünyesinde barındırıyor. Bir yandan Afyon’da Burcu Köksal’ın kullandığı aşırı milliyetçi telaffuz, diğer yandan İstanbul’da Ekrem İmamoğlu’nun benimsediği kapsayıcı ve birleştirici üslup önümüzdeki periyotta bir çatışma ihtimalini ortaya çıkarıyor. CHP’nin bütünlüklü bir şekilde kapsayıcı siyaset üreten bir parti mi olacağı yoksa eklektik telaffuzlarla ahenkten mahrum bir şekilde yoluna devam mı edeceğini önümüzdeki süreç gösterecek.

Farklı toplumsal kısımlara birbirinden farklı telaffuzlar ve figürlerle ulaşma stratejisi, ulusal çapta bir seçim başarısı için kâfi olmayabilir. Genel seçimlerde tüm vatandaşları temsil edecek ve onların beğenisini kazanacak bir siyasi program ve telaffuz geliştirmek için farklı aktörlere ve bildirilere dayanan bir siyasi strateji yerine toplumdaki tüm fay çizgilerini yatay kesecek birleştirici ve güven verici bir siyasi program ve telaffuzun belirlenmesi gerekiyor.

Ekonomik krize karşı CHP’li belediyelerin sosyal yardımlara dayanan halkçı siyasetleri bu seçimde çok önemli bir muvaffakiyet getirmiş olsa da tüm CHP’li belediyelerde aynı performansın gösterilememesi yahut yerelde elde edilen siyasi ve ekonomik gücün vatandaşların refahından fazla partinin çıkarları için kullanılması CHP’nin farklı toplumsal gruplar nezdinde edindiği destek ve prestiji zedeleyebilir.

Ayrıca ulusal siyaset ile yerel seçimlerin birbirinden farklı dinamiklere sahip olduğunu unutmamak gerekiyor. CHP’nin yalnızca yerel ölçekte hizmet veren kent lokantaları – belediye kreşlerinin ötesine geçen, ulusal ölçekte uygulamaya konulabilecek yeniden dağıtım siyasetlerini ve makro ölçekte ülkenin ihtiyaç duyduğu teknoloji ve sanayi atılımlarını geliştirecek ekonomik vizyonu oluşturması gerekiyor.

Son olarak Cumhuriyetçi, seküler ve modernist bir çizgiden merkezi inşa edebilmenin diğer bir çok önemli eşiği güvenlik siyasetine ve diskuruna ne ölçüde karşılık verebileceğinden geçiyor. Cumhur ittifakının siyaset yapış halinin merkezine koyduğu yerli-milliliğinin ana çizgisini güvenlik siyaseti oluşturuyor. Yerli ve milli olma/olmama, savunma sanayi siyasetleri ve dış siyasette büyük Türkiye anlatısını destekleme/desteklememe seküler ve Cumhuriyetçi siyaseti ikiye bölüyor. CHP’nin ulusal ölçekte gerçek bir merkez sol partiye dönüşmesinin çok önemli eşiklerinden biri de iktidarın inhisarına aldığı bu güvenlik siyasetine merkez sol perspektifinden ne kadar yanıt verebileceği olacak.

[1] https://www.karar.com/yazarlar/yildiray-ogur/merkez-sagdaki-muhayyel-bosluk-1597389

[2] https://daktilo1984.com/yazilar/yeni-merkez-sag/

[3] https://daktilo1984.com/yazilar/yeni-merkez-sag/

[4]https://chp.org.tr/haberler/cumhuriyet-halk-partisi-genel-baskani-ozgur-ozel-halk-tvde-secmeni-dinleyeceksin-ve-onu-kandirmayacaksin