Medya Ombudsmanı Faruk Bildirici: Dijital çağda düzeltme ve özür yöntemleri

Gazetecilikte palavra ile yanlışı aynı kefeye koyanlar baş karışıklığı yaratıyor. Hem de bunu kimi zaman bile bile yapıyorlar. Halbuki ikisi arasında büyük fark var. Palavra, doğru olmayan bir bilgiyi bile isteye, planlayarak yaymaktır. Gazetecilikle palavra sözcükleri yan yana gelemez, gelmemeli; zira bir gazetecinin palavra haber yazması gazetecilik dışı bir fliyettir ki bu da gazeteciliğe ihanettir.

Yanlış ise palavranın yanında daha temizdir zira istenmeyen bir yanılgı sonucu yapılır. Gazetecilikte yanlıştan kaçınmak gerekir ama yüzde yüz hatasızlık mümkün olmaz. Zira gazeteciler, üstlerinde günümüzde eskiye göre daha da artan bir zaman baskısı hissederler. Biz gazetecilerin de modülü olduğu dijital cihanda her şey çok süratli akıp gidiyor. Günlük haberlerin yerini artık anlık haberler aldı.

Gazetecinin üzerindeki zaman baskısı haberlerde yanlışa neden olan çok önemli etkenlerden biri. Kâfi araştırma yapmamak, bilgileri doğrulamamak ve karşı görüş almamak da haberlerde yanlışa yahut eksiğe neden olabilir. İnsanlara her daim gerçeği bozmadan doğru bilgi aktarmakla yükümlü olan gazeteci, yanlışlık yaptığında öncelikle kendisinin ve çalıştığı medya kuruluşunun güvenilirliğini zedeler. Yanlış, muhataplarına da zarar verir.

Bir haberin, bilginin gerçeğe aykırı olduğunun anlaşılması hâlinde çabucak düzeltmek ve zarar gören, etkilenen muhataplardan özür dilemek gerekir. Yanlış nasıl bütün okurların, izleyicilerin önünde yapılmışsa, düzeltme ve özür de aynı şekilde en geniş okur ve izleyici kitlesinin göreceği şekilde dilenmelidir. Düzeltme aynı mecrada, aynı metotla, mümkünse aynı gazeteci yahut muharrir tarafından yapılmalıdır.

Gazeteciliğe başladığım yıllarda Cumhuriyet’teki haber müdürümüz Erbil Tuşalp’in yanlışlar konusunda çok sık tekrarladığı, hiç unutmadığım bir söylediği söz vardı, “Doktorlar yanlışlarını gömer, terziler yanlışlarını dikişlerin arasına saklar, gazeteciler ise yanlışlarını her gün binlerce insanın önüne koyar” kederi. Bunu söyleyerek hem yanlıştan kaçınmanın değerini vurgular hem de gazetecinin yanlışını saklamasının mümkün olmadığını, o nedenle tüm okurlar nezdinde yanlışı düzeltmenin kaçınılmaz olduğunu anlatırdı.

Gazetecilik her şartta, çoğu zaman şeffaflık gerektirir. Gazetecinin okurundan, izleyicisinden kapalı bir fliyeti olamaz. Bu yüzden yanlışı da o denli bilinmeyen gizli, dolaylı sözlerle değil, herkesin görebileceği biçimde düzeltmek gerekir. Düzeltmeleri tüm okurların ve izleyicilerin görüp öğreneceği biçimde yapmak, yanlışlardan arınma konusundaki iyi niyeti ispatlar, okur ve izleyiciye inançlarının berbata kullanılmadığı mesajı verir. Yanlışın sebep olacağı güven kaybı da fakat bu yolla telafi edilebilir.

Bazen aktarılan bilgi gerçek de olsa muhatabı olan insanlar kendileriyle ilgili yazılanlara, söylenenlere yanıt vermek, görüşlerini açıklamak isteyebilirler. Yanıt vermek de tıpkı düzeltme istemek benzeri insanların doğal hakkıdır.

Eğer yayınlanan haberde “karşı görüşe” yer verilmemiş ise düzeltme ve yanıt hakkına hürmet duymak, adil ve objektif bir yaklaşım sergilemek gazetecilik açısından mecburidir. Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi’nde de düzeltme ve karşılık hakkının tanınması, yanlışların düzeltilmesinden kaçınılmaması gerektiği vurgulanıyor. Dahası, bir yanlışı düzeltirken özeleştiri yapılmasının ehemmiyetinin de altı çiziliyor.

Dijital medyada düzeltme yöntemleri

Eskiden yazılanları düzeltmek, karşılık metinlerine yer vermek daha kolaydı. Birkaç gün sonra da olsa gazetenin aynı sayfa ve sütununda yayınlamak kâfi olurdu. Ama şu anda dijital çağdayız. Dijital cihanda yanlışın düzeltilmesi çok daha zor ve çetrefilli bir iş. Basılı gazeteler gün bittikten sonra arşive kaldırılır, lakin meraklısı tarafından görülebilirken dijital arşivler daima yayında kalıyor, yayınlandığı ilk andaki benzeri yeni okurların önüne düşebiliyor. Bu nedenle dijital kozmosta düzeltmenin yanlış bir haber yahut bilgiyi ortadan kaldırması yahut yanlış ile düzeltme ve karşılık metninin birlikte görünmesi kıymet taşıyor.

Kuşkusuz sanal kozmosta de düzeltme ve yanıt hakkı konusundaki temel gazetecilik unsurları motamot geçerli. Esas olan düzeltme ve karşılık hakkına hürmet göstermek, haberin muhatabı itiraz etmemiş olsa bile yanlışın düzeltilmesinden kaçınmamaktır. Düzeltme yapıldığını örtmek için “küçük düzenlemeler yapıldığı” yahut “açıklığa kavuşturulduğu” benzeri muğlak tabirler kullanmak yerine düzeltme ve özür olduğunu açıkça ifade etmek gerekir. Düzeltmelerin anlaşılır bir lisanla yazılması ve kapsamlı olması da değer taşır.

Web sayfasındaki bir haber, yazı yahut görselde maddi yanılgı var ise ikaz direkt muhatabı olmayan bir kişi yahut kuruluştan gelse bile çabucak dikkate alıp düzeltmekten kaçınılmamalıdır. İnsanların mağduriyetlerine yol açan yahut var olan bir mağduriyetin sürmesine/artmasına yol açan hakaret, ayrımcılık, aşağılama, ötekileştirme, nefret söylemi benzeri ögeler da vakit geçirmeden düzeltilmelidir.

İnsan odaklı bir iş olan gazetecilikte insanlara zarar vermemek ve asıl olarak da korumak temel prensiptir. Yanlışın ehemmiyetine, olası tesirine göre haberin olduğu sayfa tümden yayından kaldırılabilir. Tabii bu türlü bir durumda bu linkte sayfanın yayından kaldırılma münasebetine ilişkin bir not koymak aydınlatıcı bir fonksiyon görür. Çünkü silinen bir linkin ilk hâli ve değiştirilen tüm versiyonları, arama motorlarının önbellek(cache) sayfalarında kalıyor, arayan da yıllar sonra bile ulaşabiliyor.

Her düzeltme sonrasında sayfanın girişinde güncelleme tarih ve stinin görünmesi koşuldur. Güncellemeyi girişte belirtmekle yetinmeyip sayfanın altına da düzeltme hakkında bir bilgi ve gerekirse özür notu da eklenmelidir. Yanıt hakkı için de aynı metot izlenmelidir. İlgili haberin muhatabının karşılık hakkını kullanmak istediği durumlarda karşılık metni, haberin ve yazının bütünlüğünü bozmayacak biçimde eklenebilir.

Duruma göre yanıt ve düzeltme metni başka bir kutu olarak da düzenlenebilir. Bu eklemenin de görünür bir biçimde ve haberle aynı sayfada olması gerekir. Tabii tekrar güncellemenin tarih ve sti belirtilmeli; değişiklik notu da aynı sayfada ve ayırt edilebilir biçimde sunulmalıdır.

Geçmişte yayınlanmış bir haberle ilgili yeni bir gelişme yahut değişiklik, farklı bir haber olarak yayınlanmak yerine eski haberin altına yahut yanına bir kutu olarak eklenmelidir. Böylelikle haber yahut yazı, yeni okurlar için bütünlüklü ve son gelişmeleri içeren bir metin hâline getirilmiş olur. Haber daha önce sosyal medyada paylaşılmışsa ilgili platformda da düzeltme yahut güncelleme notuyla yeniden paylaşmakta fayda var.

Yazım yanılgıları ve maddi yanlışlar için düzeltme açıklaması yapmak gerekmez. Lakin nadiren de olsa mana değiştiren, yanlış anlaşılmalara yol açan maddi yanlışlar için düzeltme notu mecburî hâle gelebilir.

Sosyal medyada yanlış haberin dolaşımı

Sosyal medyada da üniversal gazetecilik kuralları motamot geçerlidir. Zira bir gazeteci, sosyal medyada da mesleksel kimliğinden sıyrılamaz. Nasıl ki gazetecilik fliyeti sırasında kimseye hakaret edilmemesi; aşağılayıcı, alaycı, ayrımcı, cinsiyetçi ve nefret söylemi içeren tabirler kullanılmaması gerekiyorsa aynı şekilde sosyal medyada da buna benzer paylaşımlarda bulunulmamalıdır.

Daha da kıymetlisi, bir gazeteci, haber yazarken olduğu benzeri kaynağından denetim edilerek doğrulanmamış, araştırılmamış bilgileri de sosyal medyada paylaşmamalı, hiç kimse hakkında yargıç ve savcı benzeri karar vermemelidir. Farkında olmadan yazılan yanlış bir ifade yahut bilgi çabucak silinmeli yahut düzeltilmelidir. Fakat eski paylaşımın tamamen silinmesi her zamandüzeltme için kâfi olmaz. Daha önce o paylaşımı okuyan yahut görenlerin, işin doğrusunu öğrenmesi için düzeltme ve birilerinin haksız yere suçlanması benzeri özel durumlarda özür notunun da paylaşılması gerekir.

Fakat yanlış bir paylaşım ile düzeltme notunun birlikte görünmesi zaruridir. Zira yanlış paylaşımı görenler, düzeltmeyi görmeyebilirler ve bu durumda yanlışın yaygınlaşması önlenemez. Uzun zaman sonra bile eski bir yanlış paylaşımı gören şahısların bu gönderiyi yeniden paylaşarak yanlışı bir sefer daha deverana soktuğu örnekler çok sık yaşanıyor.

Yanlışın ve düzeltme notunun birlikte görülmesi için X’te uygulanan “Topluluk notları” yolunda katılımcılar, paylaşımların altına notlarını bırakabiliyorlar. Bu notlar ise daha sonra o paylaşım hakkında bir rapora dönüştürülüyor, topluluk kurallarını ihlal eden paylaşımlar etiketleniyor. Lakin yanlış paylaşımın altına düzeltme ve özür notu eklendiğinde X’te yeniden ilk paylaşım öne çıkarılıyor; düzeltme kısmı gereğince fark edilemeyebiliyor. O nedenle, düzeltme ya da özür metnini daha fazla kişinin görmesini sağlamak için orjinal paylaşımı alıntılayarak paylaşmak, daha tesirli bir metot olarak ön plana çıkıyor.

Başka bir usul de düzeltirken yanlış paylaşımı silmek ve silinen paylaşımın görüntüsüne/fotoğrafına düzeltme ve özür notu ekleyerek yeniden paylaşmak olabilir. Böylelikle hem düzeltme notu ile yanlışın birlikte görünmesi, hem de yanlış paylaşımın farkında olmadan birileri tarafından daha sonra yeniden dolanıma sokulması önlenebilir.

Facebook’ta da etiketlemek yahut paylaşımı tamamen silmek için kullanıcıların notları dikkate alınıyor. Ama bir gönderinin yanlış olarak etiketlenmesinde asıl olarak doğrulama platformlarının incelemeleri esas alınıyor. Şayet yanlış paylaşım işaretlenmişse silmekle yetinmeyip doğrulama platformunu da bilgilendirmek gerekiyor. Aksi takdirde paylaşım silinse bile o kişinin yahut medya kuruluşunun yanlış paylaşımda bulunduğu, kayıtlarda kalıyor.

Ayrıca uluslararası sosyal medya platformları da kendi yayın unsurlarına uymadığı gerekçesiyle içerikleri silebiliyor yahut erişimini sonlandırabiliyor. Bu mevzuda Avrupa Parlamentosu’ndan platformlara bir sonlandırma geldi. AP Genel Kurulu’nda yeni kabul edilen “Medya Özgürlüğü Yasası” ile Facebook, X ya da Instagram benzeri uluslararası çevrimiçi platformların medyadaki içeriği “keyfi olarak kısıtlaması yahut silmesi” yasaklandı. Bu platformlar, içeriklerini kaldırma ya da kısıtlama niyetini medya kuruluşuna bildirecek ve cevap vermesi için 24 st süre tanıyacak. Medyanın vereceği karşılıktan sonra söylediği söz edilen içeriği silebilecek ya da kısıtlayabilecek.

Elbette buraya kadar aktardığım bu düzeltme ve özür tekniklerin medya kuruluşu tarafından nasıl uygulandığının okur ve izleyici tarafından bilinmesi gerekir. Bunun yolu da üniversal unsurlarla yetinmeyip kurumsal yayın unsurları metinlerinde düzeltme ve yanıt prosedürleri ile uygulanan formüllere detaylı biçimde yer vermektir. BBC’nin düzeltme, özür ve açıklamaları topladığı sayfa da okuru bilgilendirmek açısından başarılı bir örnek.

Düzeltme ve karşılık hakkı hangi durumlarda geçerlidir?

Elbette gazeteciler ve medya kuruluşları bazen de yanlışları kendiliklerinden düzeltmez yahut haber ve yazıların gerçeğe aykırı olduğu konusunda muhataplarıyla anlaşamaz. Hatta bazen de Türkiye’de son yıllarda yaygın olduğu benzeri güç ve iktidar sahipleri, doğru olan haberleri de yalanlamaya, gazeteciyi itibarsızlaştırmaya kalkabilir.

Bu çeşit durumlarda düzeltme ve yanıt hakkının tanınması konusunda da sıkıntı doğabilir, gönderilen metin direkt yayınlanmayabilir. Haberin muhataplarının yahut avukatlarının direkt yahut noter aracılığıyla gönderdikleri metinlerin yayınlanmaması durumunda ister istemez hukuk devreye girecektir.

Eskiden Arapçada yalanlama ve doğru olmadığını açıklama manasına gelen “tekzip” terimi kullanılırdı. Sonradan Türkçesiyle “Düzeltme ve yanıt hakkı” yasal metinlerde onun yerini aldı. “Düzeltme ve karşılık hakkı”, anayasa ile garanti altına alınmış, uygulama kuralları maddelerle düzenlenmiş bir haktır. Anayasa’nın 32. Maddesi’nde şu tarif yer alıyor:

“Düzeltme ve yanıt hakkı, lakin şahısların haysiyet ve erdemlerine dokunulması ya da kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hallerinde tanınır ve kanunla düzenlenir.

Düzeltme ve yanıt yayınlanmazsa, yayınlanmasının gerekip gerekmediğine hakim tarafından ilgilinin müract tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.”

Basın Kanunu’nun 14. Maddesi’ne göre, “kişilerin erdem ve haysiyetini ihlâl edici ya da bireylerle ilgili gerçeğe aykırı yayın yapılması hâlinde, bundan zarar gören kişinin göndereceği suç ögesi içermeyen, üçüncü şahısların hukuken korunan menftlerine aykırı olmayan düzeltme ve karşılık yazısını; sorumlu müdür hiçbir düzeltme ve ekleme yapmaksızın” kullanmak zorundadır.

Aynı yasa hususunda düzeltme ve karşılık hakkının kullanılma şartları ve müracaat müddetleri düzenleniyor; gönderilecek metnin yayınlanmaması durumunda Sulh Ceza Hâkimliği’nin karar vereceği belirtiliyor.

Televizyonlar için de RTÜK ve TRT kanunlarında Basın Kanunu’na benzer düzenlemeler yer alıyor. “Gerçek ve hükmî şahısların, kendileri hakkında gurur ve haysiyetlerini ihlâl edici ya da gerçeğe aykırı yayın yapılması hâlinde” bu hakkı kullanabilecekleri ifade ediliyor.

Uygulamada tüzel sorunlar

Ancak bu hakkın yasal yollardan kullanılmasında düzeltme ve yanıt metninin yayının içeriği ve savlarla sınırlı olması lazım. Türkiye Gazeteciler Hak ve Sorumluluk Bildirgesi’nde, “Gazeteci; yanıt hakkına, berbata kullanılmaması ve kabul edilebilir biçimde yapılması kaydıyla saygılı olmalıdır” unsuru yer alıyor.

Sulh Ceza yargıçları, önlerine gelen düzeltme ve karşılık metninde hakkın berbata kullanılıp kullanılmadığını, yayının içeriğiyle ilgili ve sınırlı olup olmadığını, metinde suç oluşturan ifade olup olmadığını, gazeteci ve medya kuruluşuna hakaret içerip içermediğini incelemek durumundadır. Fakat ne yazık ki, uygulamada düzeltme ve yanıt hakkı sonlarının aşıldığı, hakkın berbata kullanıldığı kararları çok sık görüyoruz. Sulh Ceza yargıçları düzeltme ve yanıt metinlerini gereğince incelemeden otomatik olarak kabul edebiliyorlar. Suçlama hudutlarını aşıp hakarete varan sözler kullanılan metinler bile mahkeme aracılığıyla medyaya gönderilip yayınlatılabiliyor.

Örneğin, 2010 yılında Hürriyet’te yayınlanan “Bu da İsviçre’ye ders olsun” başlıklı habere İzmir 21. Asliye Ceza Mahkemesi’nden gönderilen düzeltme ve yanıt metninde haberin yalanlanmasıyla yetinilmiyor, “Bu haberi yapan, yazan, basan, altında imzası bulunan, yayınlanmasında katkısı olan herkesin manevi bedellerden mahrum kişiler” olduğu benzeri hakaretamiz sözler yer alıyordu. Bu türlü bir metnin motamot yayınlanmasına karar veren yargıç, başvuran kişinin hakkını hukukunu gözetirken gazetecinin kişilik haklarını yok saymış, hakarete maruz kalmasına yardımcı olmuştu.

Ayrıca Sulh Ceza, siyasi iktidar mensuplarından yahut yakınlarından gelen düzeltme ve yanıt taleplerini çabucak hemen hiç incelemeden direkt kabul ediyor. Bu türlü olunca da düzeltme ve yanıt hakkının kullanımı, basın özgürlüğü aleyhine ve medyayı baskı altına almak gayesiyle uygulanmış oluyor. Üstelik de medyaya “adil yargılanma hakkı” tanınmıyor; sulh ceza mahkemeleri delil sunma ve savunma hakkı tanımadan karar veriyor. Hukuksal boşluğa siyasi iktidar gücü de eklenince eleştirel haberler mahkemelerde basitçe gerçeğe aykırı kabul edilebiliyor.

Turkuvaz Medya Grubu Yönetim Kurulu Başkanvekili Serhat Albayrak’ın avukatı Fatih Savaş’ın BirGün’e gönderdiği iki metinde, BirGün’ün “gazetecilik bedellerini ayaklar altına aldığı” öne sürülüyor, gazete kınanıyor, açıkça gazeteye ve gazetecilere hakaret ediliyordu.

Aynı şekilde Serhat Albayrak’ın kardeşi ve eski bakan Berat Albayrak’ın Cumhuriyet’e gönderdiği düzeltme ve yanıt metninde de “günün sonunda prestijini kaybeden, basın etik bedellerinden ve habercilik prensiplerinden nasibini almamış ismi geçen gazeteciler olacaktır” ifadesi kullanılıyor, muharrir Miyase İlknur kınanıyordu. Bakan Mustafa Varank da bir tekzibinde Cumhuriyet’i “tetikçi gazete” olarak niteleyebilmişti.

Bir baskı aygıtı olarak düzeltme ve yanıt hakkı

Cevap ve düzeltme hakkı basılı medya, radyo ve televizyonlarda yargı eliyle baskı ve engelleme aracına dönüştürülürken haber siteleri için farklı bir yasal sistem uygulanıyor. İnternet ortamında yapılan yayınların düzenlenmesi hakkındaki maddede düzeltme ve karşılık hakkına ilişkin bir karar bulunmuyor. Bu yasa, yanlışın düzeltilmesi yerine haber sitelerine erişimin engellenmesi ve içerik çıkarma benzeri yaptırımlar getiriyor.

Üstelik Sulh Ceza yargıçlarının verdiği erişim engellemesi kararları önce uygulanıyor, sonra itiraz edilebiliyor. Erişim engellemesi için başvurulacak mahkeme sınırlaması da yok. Bu düzenlemelere bir de maddede yapılan son değişiklikle Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanı’nın erişim engellemesi ve içerik çıkarma konusundaki geniş yetkileri eklendi. Rahmet Anayasa Mahkemesi, BTK Başkanı’nın bu yetkilerini ifade ve basın özgürlüğünü sınırlayıcı” olduğu gerekçesiyle iptal etti.

AYM’nin bu kararı nasıl uygulanır şimdi belli değil ama Türkiye, erişim engellemeleri ve içerik kaldırma ile birlikte URL adreslerinin engellenmesinde her yıl daha da karanlığa gömülüyor. Freedom House’un yayınladığı “İnternette Özgürlükler Raporu”na göre, Türkiye 2023 yılında Rusya, Çin, İran, Belarus benzeri ülkelerin yer aldığı “internetin özgür olmadığı ülkeler” kategorisindeydi.

Free Web Turkey İnternet Sansürü Raporu‘na göre de 2022’de 35 bin 66’sı alan ismi, 3 bin 196’sı haber, 2 bin 90’ı sosyal medya paylaşımı ve 184’ü sosyal medya hesabı olmak üzere en az 40 bin 536 URL için erişim engeli kararı verildi. En çok da Cumhurbaşkanı Erdoğan, ailesi, AKP’ye yakın kişi ve tertipler hakkındaki haberler engellendi.

Basın ve ifade özgürlüğü için ivedilikle erişim engellemeleri, içerik çıkarma ve adres yasaklama ortamından çıkılması kaide. Karşılık ve düzeltme hakkının uygulanmasında yasakların değil, kozmik gazetecilik prensiplerinin ve beşere hürmetin esas alındığı düzenlemeler gerekli.

Bu yazı newslabturkey.org’dan motamot alınmıştır.