Fes eyleminden İtalya’ya makarna boykotuna kadar, işte Türkiye’nin boykot tarihi

Günce Akpamuk

Türkiye’nin ilk boykotu 1908 yılında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun ürünlerine karşı yapıldı.
Yönetimin de destek verdiği boykot yaklaşık yedi ay sürdü. “Fes boykotu” olarak da bilinen bu eylem sonunda başarılı oldu ve Avusturya-Macaristan Osmanlı’yla müzakere masasına oturmak zorunda kaldı. BBC Türkçe‘ye konuşan Rumeli Üniversitesi öğretim üyesi tarihçi Burcu Belli, Osmanlı’da sıkça karşılaşılan yeniçeri isyanlarının, köylü ayaklanmalarının da bir çeşit boykot olarak kabul edilebileceğini vurguluyor. Ancak terimsel olarak boykotu kullandığımız, içerisinde kant liderlerinin ve basının yer aldığı, birden fazla kesitin organize hareket ettiği ve sürdürülebilir bir şekilde vakte yayılan ilk hareketin 1908’deki fes boykotu olduğunu söylüyor. Peki fes boykotu nasıl başladı? Türkiye tarihinde öbür hangi boykotlar yaşandı?

1908’de Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan etmesini ve Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i ilhakını bahis eden karikatür.
Temmuz 1908’de II. Meşrutiyet ilan edilmişti. Aynı yaz Osmanlı’da düzenlenen emekçi grevlerinin bastırılmasında sıkıntılar yaşanmıştı. Ekim ayında Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiş, çabucak akabinde Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etmişti. Henüz yeni siyasi rejimi oturmamış olan Osmanlı, bu iki devlete karşı askeri harekata girişmeyi göze alamadı. İstanbul Üniversitesi’nden tarihçi Doç. Dr. Doğan Çetinkaya’ya göre bu ortamda hem periyodun en güçlü siyasi oluşumu İttihat ve Terakki hem de halkın katıldığı kitlesel eylemler yeni bir protesto biçimi olarak boykotu doğurdu. BBC Türkçe‘ye konuşan Çetinkaya, Avusturya-Macaristan ürünlerine karşı boykotun Jön Türk hareketinin, yükselmekte olan Osmanlıcılığın, personel grevlerinin tesirinde başladığını hatırlatıyor. Bu ortamda bilhassa Avusturya’dan gelen fes sembolik bir kıymet kazanıyor. Zira fes dahil pekçok eseri Osmanlı topraklarında üretmek daha maliyetliydi.

Osmanlı, Fransa ve İngiltere ürünlerine göre daha ucuz olan Avusturya üretimi fesler ithal etmeyi tercih ediyordu. Dr. Burcu Belli’ya göre boykotla birlikte halk arasında “Fes bizim gerçek aksesuarımız değil, bunun yerine kalpak kullanalım” duygusu oluştu, hatta iktidar da zaman zaman bunu dillendirdi. Fes boykot edilen tek ürün değildi. Avusturya-Macaristan’dan gelen ecza ürünleri, pamuk, petrol, pirinç, kılıç benzeri eserler de boykot edildi. Belli, ilk günlerde liman emekçileri ve hamalların gemilerdeki malları limana indirmek, gerekli yerlere ulaştırmak benzeri işleri reddettiklerini söylüyor. 1908 Osmanlı Boykotu kitabının yazarı Çetinkaya, Beyrut’tan Selanik’e, İzmir’den Samsun’a ve İstanbul’a kadar çok çeşitli liman kentlerinde; akabinde Konya benzeri iç Anadolu kentlerinde de boykotun destek bulduğunu aktarıyor: “Bu boykot hareketine Osmanlı genelinde bayanlar, gençler, tüccarlar, emekçiler çok farklı kısımlardan insanlar katılıyor.” Din ayrımı yapılmadığını vurgulayan Belli, Rumların da boykota katıldığını söylüyor.

1908 boykotu neden başarılı oldu?
Tarihçilere göre toplumun çabucak hemen her kesitinin katılması, idarenin yanı sıra işçi-işveren her sınıfın boykota destek vermesi hareketin başarılı olmasını sağlıyor. Ancak bu kadar kitlesel hale gelmesinde basının da çok önemli bir rol oynadığını vurguluyorlar. Meşrutiyet öncesinde, II. Abdülhamid döneminde basın sansürünün çok sert hissedildiğini hatırlatan Belli, daha evvelki boykot aksiyonlarının 1908 kadar tesirli olmamasında bunun da rol oynadığını söylüyor. Öte yandan Belli’ye göre devrin siyasi konjonktüründe toplumun farklı kesitlerinin ortak bir düşmana karşı hal alması da boykotun yayılmasına yardımcı oluyor. Çetinkaya, “Boykot İttihat Terakki’nin elinden çıkıyor. Çalışanların ve gençliğin öncülüğünü yaptığı, yüz binlerce insanın katıldığı mitinglerin yapıldığı, kendi basınının ortaya çıktığı büyük bir hareket halini alıyor” diyor. Sonuç olarak altı-yedi aylık bir boykotun akabinde Avusturya-Macaristan ilhak ettiği topraklar için tazminat ödemeyi kabul ediyor. Ayrıyeten kimi topraklardan ve imtiyazlardan vazgeçmek zorunda kalıyor. Boykot Osmanlı’da yerli ürünlerin üretilmesi ve kullanımı konusunda halka cüret veriyor, bu istikametteki tartışmaları alevlendiriyor.

Çetinkaya, Osmanlı’da boykot alışkanlığının ilerleyen yıllarda da sürdüğünü, Balkan Savaşı ve Rumeli göçleri benzeri nedenlerle 1910-1914 arası milliyetçi Müslüman Türklerin bu kere gayrimüslimlere, bilhassa Rumlara karşı boykot uyguladığını anlatıyor.

Cumhuriyet döneminde boykotlar
Cumhuriyet döneminde de bilhassa 1960 sonrasında toplumsal hareketliliğe paralel olarak çeşitli boykot eylemleri görülüyor. Emek tarihi, sendikacılık ve sosyal siyaset üzerine çalışan akademisyen Prof. Aziz Çelik, boykot aksiyonlarının bu süreçte öğrenci, öğretmen, esnaf, tüketim, işçi boykotları olarak karşımıza çıkabildiğini söylüyor. Bunlardan bilhassa Türkiye Öğretmenler Sendikası öncülüğünde dört gün süren 1969 öğretmen boykotunun geniş katılımıyla dikkat çekiyor. BBC Türkçe‘ye konuşan Çelik, bu boykotta öğretmenlerin hak kazanımları elde ettiğini fakat 12 Mart sonrası bunların kaybedildiğini söylüyor. Ayrıca, 1970’li yıllarda aylar, haftalar süren öğrenci boykotlarının da tesirli ve ağır iştirakli eylemler olduğunu vurguluyor. Çelik, Cumhuriyet tarihinde nispeten daha geniş kitlelere ulaşan öğrenci boykotlarının belli bir hedefe yönelik olmaktan çok devrin politik atmosferiyle ilgili olduğunu hatırlatıyor: “Daha çok bir toplumsal tepki biçimiydi. Genel politik talepler etrafındaki pasif direnişlerdi.”

2011 sağlıkçılar grevi
Bunun dışında 1980 öncesinde, 1990’larda ve 2000’li yıllarda dönem dönem esnafın kepenk kapatma, taksicilerin ve dolmuşçuların kontak kapatma eylemleri yaptığını, personel ve sendika boykotlarının da yaşandığını hatırlatıyor: “1989 bahar eylemleri sırasında personellerin işyerinde verilen yemeği yememek, servise binmeyip yürümek, sakal bırakmak benzeri boykot biçimleri yaygın biçimde uygulandı.” Ancak bu boykotların kısa vadeli ve yerel olduğunu, kitlesel ve tesirli olmadığını belirten Çelik, çok geniş iştirakli bir tüketici boykotunun ise hiç yapılmadığını ifade ediyor.

İtalya’ya makarna boykotu
Türkiye’nin yakın geçmişinde 1998’de PKK lideri Abdullah Öcalan’ın İtalya’ya sığınmasıyla Türkiye’de İtalyan makarna ürünlerinin boykot edilmesi hatırlanıyor. Ancak bu boykot da kitlesel ve uzun müddetli olmamıştı. Öte yandan 90’lı yıllarda muhafazakar etraflarda şirket odaklı boykotlar yapılmış, birtakım eserler bu kesim tarafından tüketilmemişti. Gezi Parkı eylemleri sonrası da boykot davetleri yapılmıştı. Hedef alınan markalar ve eserler bugün hala bir kesim tarafından tüketilmiyor. Çelik, “Aslında resen, ismi konulmamış şekilde bir boykot yapıyor insanlar.

Belli yayınları izlemiyorlar. Belli ürünleri tüketmiyorlar” diyor. Çelik, öbür alanlardaki demokratik protesto imkanları bastırıldığı için boykotun müdahale edilmesi güç bir alan olarak karşımıza çıktığı yorumunu yapıyor.

İsrail boykot listelerinden biri.
Tüketici boykotlarına örnek olarak İsrail’in 2023’te Gazze’ye başlattığı operasyonun akabinde birtakım İsrailli şirketlerin ürünlerinin tüketilmemesi de gösteriliyor. Çetinkaya “Boykot hareketinin başarılı olabilmesi için çok önemli bir politik motivasyonu olması gerekiyor” diyor: “Eğer daha güçlü bir ideolojik, politik ana akım hareket yoksa, boykotlar genelde sembolik nitelikte kalıyorlar ve başarısız oluyorlar.” Çetinkaya’ya göre halkın belli bir bölümünde “AKP ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan aksisi bir hissiyat ve siyasi çizgi olduğu için” ve aynı çizgideki CHP bu türlü bir boykot daveti yaptığı için 2 Nisan’da düzenlenen hareketin “başarılı olma ihtimali yüksek”. Ancak Türkiye’de boykotun iktisada zarar vereceğini söyleyen ve davetleri eleştiren bir kesim de var.

Boykot ismi nasıl ortaya çıktı?
Tarihçi Doğan Çetinkaya, boykotun, bir kitle hareketi olarak 19. yüzyılın sonunda İrlanda’da ortaya çıktığını aktarıyor. İrlanda’da yükselmekte olan köylü hareketi, toprak yöneticisi Yüzbaşı Charles Boycott ile münasebetlerini kesiyor ve bu hareketin ismi boykot olarak kalıyor. Çetinkaya, “Daha sonra göreceğimiz bütün başarılı boykot hareketlerinin en temel özelliği de kendisinden daha büyük bir ideolojik ve kitle hareketinin, bir politik hareketin kesimi olması” diyor.

Charles Boycott’a karşı başlatılan eylemler sırasında alınan güvenlik tedbirlerine dair bir çizim
19. yüzyılın sonunda en çok önemli boykotları ABD’de yaşanıyor. 8 Mart, 1 Mayıs benzeri birçok çok önemli gün de yeniden ABD’deki emekçi sınıfı hareketinin gayretleriyle ortaya çıkıyor. 20. yüzyıl başında dünyanın farklı yerlerindeki milliyetçi hareketlerle eş vakitli olarak grevler görülüyor. Çetinkaya, ABD’de grev yapan çalışanların eşlerinin bu fabrikaların ürünlerini boykot ederek aksiyonlara destek verdiğini; aynı devirlerde Çin’de Japon işgaline karşı Japon ürünlerinin boykot edildiğini ve çok başarılı olduğunu hatırlatıyor.