EMEP ve bayan örgütleri hazırladı: Soyadından boşanmaya Adalet Bakanı’na sekiz maddelik ‘kadın’ dosyası

EMEP, Bayan Erkek İmkan Eşitliği Komitesi (KEFEK) 8 Mayıs 2024 tarihli toplantısında; Bayanın İnsan Hakları Derneği, Mor Çatı Bayan Sığınağı Vakfı, EŞİK Platformu gönüllüleri, Ekmek ve Gül ile birlikte çalışarak Adalet Bakanı yılmaz Tunç’a iletilmek üzere sekiz maddelik bayan dosyası hazırladı. 

EMEP Gaziantep Milletvekili Sevda Karaca, Bayan Erkek İmkan Eşitliği Kurulu (KEFEK) 8 Mayıs 2024 tarihli toplantısında; Bayanın İnsan Hakları Derneği, Mor Çatı Bayan Sığınağı Vakfı, EŞİK Platformu gönüllüleri, Ekmek ve Gül ile birlikte çalışarak sekiz maddelik bir bayan dosyası hazırladı. Karaca, belgeyi Meclis gündemine taşıyarak Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’un yanıtlaması istemiyle dilekçe verdi. 

“Kadının Soyadını kullanabilmesi AYM kararına karşın engelleniyor”

Dosyada yer alan maddeler şu şekilde: 

“Anayasa Mahkemesi 22/2/2023 tarihinde E.2022/155 ve 2023/38 K. Sayılı kararıyla, Mahkeme bayanın evlenmeden evvelki soyadının evlendikten sonra da tek başına kullanılamamasının Anayasa’nın eşitlik prensibini ihlal ettiği sonucuna ulaşmış ve Türk Uygar Kanunu’nun 187. unsurunun birinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve iptaline karar vermiştir. 9 ay sonra yani Ocak 2024 itibariyle karar yürürlüğe girmiştir fakat AYM’nin 187’deki iptal kararına karşın yasa koyucu unsurda değişiklik yapmadığı için şuan Nüfus Müdürlükleri’nde evlilik sonrası kendi soyadını kullanmak isteyen bayanlar maddede destek olmadığı ve kendilerine bir bilgi gelmediği gerekçesiyle geri çevrilmektedir. AYM kararının uygulanmasına ilişkin Bakanlığın uygulamadaki bu karmaşa halinin giderilmesi ve hakkın tesis edilmesi için çalışmaları nelerdir?

“Medeni Kanun’da bayanlara sormadan ‘sil baştan’ değişiklik çalışmaları kabul edilemez”

Adalet Bakanı Tunç göreve gelir gelmez katıldığı bir yayında “Aile hukukunu ‘sil baştan’ ele alacağız” demişti. Bayanların eşit yurttaşlığının en temel teminatı olan, temel kanun Uygar Kanun’un bayanlara sorulmadan, bayan örgütleriyle istişare edilmeden üstelik “sil baştan” bir şekilde değiştirilebilmesine hangi kümelerin hangi gereksinimlerine yanıt verme motivasyonunun eşlik ettiği hususu kaygı vericidir. 

Adalet Bakanı Tunç, ‘Özellikle Aile Hukuku konusunda geniş bir çalışmamız var. Bilim Komitemiz şimdi çalışıyor. Aile Hukukunu toptan ele alacak bir düzenlememiz söylediği söz edilen olacak’ demişti. Bayanların, bayan örgütlerinin, Meclis’teki diğer partilerin ve muhtemelen iktidar partisi milletvekillerinin bir kısmının bile haberdar olmadığı bu yasal düzenleme çalışmalarının kimler tarafından, nasıl yürütüldüğü meçhuldür. Bilim Kurulu denilen yapı kimlerden, hangi bilim insanlarından oluşmaktadır? Bu yapı içinde Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yahut ilahiyat fakültelerinin temsilcileri bulunmakta mıdır? Bu komisyon neden kamuoyundan gizlenerek oluşturulmuştur? Bu hususta açık bir bilgilendirme talep ediyoruz.

Bu vakte kadar yapılan açıklamalar, hazırlıklar, çalışmalar Bakanlığın çalışmalarının bayanlardan ve bayan örgütlerinden zımnî gizli yürütüldüğünü göstermektedir.

‘Gizli saklı’ çalışmaya çok önemli örneklerden biri, genel seçimlerin akabinde 81 ilde gerçekleştirile Aile Çalıştaylarıdır. Pek çok baro, çalıştaydan bir gün önce mesai stlerinin sonunda “şifahen” davet edildiğini ifade etmiştir. Türkiye Barolar Birliği (TBB) Bayan Hukuku Kurulu (TÜBAKKOM) tarafından düzenlenen 23 Şubat 2024 tarihinde düzenlenen Uygar Kanun Çalıştayı’nda da her bir baro temsilcisi yaptıkları konuşmalarda bunu teyit etmiştir. 

“Aile Çalıştaylarına ilahiyat profesörleri çağırıldı; bayan örgütleri çağırılmadı”

Aile Çalıştaylarına üniversitelerden ilahiyat profesörleri dahi resmi olarak çağrılmıştır lakin kentlerin bayan örgütleri, hak savunucuları bu çalıştayda yer alamamışlardır. Bu çalıştaylarda en temel gündemlerden biri arabuluculuk ve nafaka mevzusudur. Kimi vilayetlerde –örneğin Gaziantep– resmi görevlilerce ‘Nafaka yuva yıkar’ benzeri sözler dahi kullanılmıştır. Bayanların en çok eşinden/partnerinden ev içinde şiddet gördüğü, öldürüldüğü ülkemizde bayanların boşanmasını, kendi ayakları üzerinde durmasını kolaylaştıracak düzenlemeler ve uygulamalar yerine; boşanmaları zorlaştırıcı siyasetlerin bu çalıştaylarda “resmi çıktılar” olarak dile getirilmesini telaş verici bulmaktayız. 

Bu çalıştaylar konusunda Aile Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı’na verdiğimiz soru önergeleri, içeriğe ilişkin bilgi edinme müracaatlarımız, sonuçlarına ilişkin rapor ve değerlendirmelere dair evrak taleplerimiz, aylar geçmiş olmasına karşın hala yanıtlanmamıştır. 

‘Yargının yükünü hafifletmek’ gerekçesiyle ortaya konan arabuluculuk, nafaka tartışmalarının bayanlara şiddet olarak dönmesi konusunda ne benzeri tedbirler alındığı konusunda sorduğumuz sorulara şimdi hiçbir karşılık alabilmiş değiliz. 

Avrupa Birliği ve Avrupa Kurulu tarafından birlikte finanse edilen ve Türkiye Adalet Akademisi’nin yararlanıcı olduğu ‘Aile Mahkemelerinin Aktifliğinin Artırılması: Aile Üyelerinin Haklarının Daha İyi Korunması’ isimli ve 2.223.000 Euro bütçeli projenin sonuncu amacı Uygar Kanun’da yapılacak değişikliklerin hazırlığını yapmak. Bu hedef şahsen Bakan Tunç tarafından bu projenin 1-3 Kasım 2023 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilen kapanış toplantısında ikrar edilmiştir. 

Yıllardır devam ettiği anlaşılan bu çalışmalara uzun yıllardır bayanlara destekleyici ve yasa imal süreçlerinde yer almış olan kadın örgütlerinin muhatap olarak alınmamış olmasına ve faal olarak dahil edilmemesine itiraz ediyoruz. Aile hukukuna dair yasal değişiklik tartışmalarının, kadınların cinsiyetleri nedeniyle ezilmelerinden ve ayrımcılığa maruz bırakılmalarından kaynaklanan bir eşitsizlik temelinde ele alınmadan yürütülmesi mümkün değildir. Boşanmanın, nafakanın, velayetin şiddetle ve bayan emeğiyle irtibatı kurulmadığı sürece maddelerin ve uygulamaların uygunlaştırılması düşünülemez. Bayanların hayatlarına dair temel hak ve özgürlüklere ilişkin değişiklikler hakkında bayanların tecrübeleri ve bayan örgütleri dışlanarak oluşturulmaya çalışılan bir ‘yol haritası’ bayanların ‘haklarının korunmasına’, toplumsal cinsiyet eşitliğine hizmet etmeyecektir.

“Kadınların hakları temin edilmeden boşanmalar sonuçlandırılamaz”

“Boşanma davalarının hızlandırılması” ismi altında nafaka, velayet, tazminat hususlarının boşanma sonrasına bırakıldığı bir düzenleme ile bayanların haklarını temin etmeden boşanmaların hızlandırılmasının amaçlandığını görüyoruz. Halbuki boşanma davalarının uzun sürmesinin önüne geçilmek isteniyorsa, öncelikle yargıda buna sebebiyet veren idari ve teknik sıkıntıların kaynağı tespit edilmeli ve açıklanacak bilgiler üzerinden tahlilleri üretilmeli. Boşanma davalarında duruşmaların sık yapılması, yeni aile mahkemeleri açılması, şahitlerin tek bir celsede dinlenmesi benzeri önlemler bunlardan yalnızca birkaçı. İktidar tarafından önerilen bu prosedür, bayanlar ve çocuklar için birçok hak kaybının önünü açacak. Bu düzenlemenin hayata geçmesi, bilhassa bayanların boşanmalarının önünü büyük oranda tıkayacak. Çünkü Türkiye’de boşanmış bayan olmanın zorluğu, bayan istihdamının, bayanların mal varlığının ve gelirlerinin düşüklüğü ve giderek artan bayan yoksulluğu ortada iken nafaka, velayet, tazminat benzeri talepler karara bağlanmadan boşanmak bayanlar için büyük bir belirsizlik ve güvencesizlik demek.

“Getirilmek istenen mecburî aile arabuluculuğu İstanbul Kontratı tarafından yasaklanmıştır”

Özellikle zarurî arabuluculuğu yasaklayan İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararını takiben aile arabuluculuğunun daima gündeme getirilmesi, bu sistemin bayanlara zorla dayatılacağını göstermektedir. Boşanma sürecindeki taraflar ‘hızlandırılmış boşanma’ sonrası diğer hususların karara bağlanması için mecburî arabuluculuğa tabi tutulduğunda, kadın ve erkek arasındaki eşitsiz güç dengeleri sebebiyle süreç, bayanları tekrar şiddete açık hale getirme, manipülasyon, baskı ve telkin riski ile karşı karşıya bırakacağından, bayanların haklarından feragat etmesi riskini taşımaktadır. Boşanma davalarının çoğunluğu erkek şiddeti sebebiyle açılıyorken yapılması gereken, boşanma ve boşanmaya bağlı sonuçların birlikte değerlendirileceği şekilde yargılamanın hızlandırılmasına yönelik önlemlerin alınmasıdır.

“Asıl sorun bayan yoksulluğu iken bayanların nafaka hakkına dokunmayın”

Medeni Kanun’a göre yoksulluk nafakası, nafaka alacaklısının evlenmesi halinde resen kalkar; alacaklının evlenmeden fiilen evli benzeri yaşaması, yoksulluğun ortadan kalkması yahut nafaka yükümlüsünün ödeme gücünü tamamen yitirmesi durumlarında ise ödeyen kişinin talep etmesiyle mahkeme kararıyla kaldırılabilir. Bayan düşmanı kimi gruplar tarafından yıllardır hiçbir dataya ve dokümana dayanmayan anlatılar üzerinden bir mağduriyet algısı yaratılmaya çalışılmaktadır. Meğer yasa çok açık. ‘Bir günlük evlilikten sonra ömür uzunluğu çok yüksek ölçülerde nafaka ödenmesi’ benzeri tezlerin hiçbir gerçekliği ve yasal karşılığı bulunmamaktadır.

Daha önce tekraren farklı yetkililer tarafından ve son olarak da Adalet Bakanı Yılmaz Tunç tarafından dile getirilen ‘1 gün evli kalıp onlarca yıl nafaka ödeyen bireyler var’ iddiasının artık bir an önce ispatlanması gerekmektedir. Zira bu ve gibi temelsiz savlar, hususun asıl mağduru olan bayanların ve çocukların görmezden gelinmesine ve güya erkekler mağdur oluyormuş benzeri gerçek dışı bir algıya yol açmaktadır. Bir gün evli kalıp onlarca yıl nafaka ödeyen kaç erkek olduğuna, söylediği söz edilen evrakların numaralarına, ödedikleri nafaka ölçüsüne, nafakanın bayana mı yoksa çocuğa mı ödendiğine dair ivedilikle kamuoyunun bilgilendirilmesini talep ediyoruz.

Nafaka konusunda esas tartışılması gereken, gerek baroların gerekse bağımsız bayan örgütlerinin araştırmalarında ortaya koyduğu üzere giderek derinleşen bayan yoksulluğudur. Bayanların boşanma sonucu yoksullaşacağı apaçıkken yoksulluk nafakası bağlamaktan imtina eden yargıçların tavırlarıdır. Erkeklerin nafaka ödememek için bin bir oyunla gelirlerini saklamalarıdır. Hasbelkader bağlanan nafakaların ortalamasının ayda 370 TL benzeri epeyce düşük ölçülerde olması, bu ölçülerin dahi tahsil edilememesidir. O denli ki bayanlar yıllardır bu sıkıntıları dile getirirken kulak ardı eden iktidarınız dahi Türkiye’de nafakaların yüzde66’sının ödenmediğini ifade etmek zorunda kalmıştır.

TÜİK 2024 Ocak ayı verilerine göre bayanların istihdama katılım oranı yalnızca 32.4 iken, bu oran erkeklerde yüzde66’dir. İstihdama iştirakteki bu uçurum, evlilikte çocuk olması halinde daha da büyümektedir. 2022 yılında 3 yaşın altında çocuğu olan 25-49 yaş kümesindeki bayanların istihdam oranı yüzde28 iken, bu oran erkeklerde yüzde90,5 olarak hesaplanmıştır. 2017 verilerine göre erkeklerin yüzde83’ünün kendine ait bir banka hesabı varken bayanlarda bu oran yüzde54’tür. Yoksulluk nafakası erkeklerin bayanlara bir lütfu değil, toplumsal cinsiyet eşitsizliği nedeniyle çocukların ve yaşlıların bakımı dahil, ev içinde yıllarca emek sarf etmiş, bu sebeple çalışma hayatına hiç katılma imkanı olmamış, katılması engellenmiş ya da ev içindeki bakım emeği yükü nedeniyle iş hayatından ayrılmak zorunda kalmış ve yeniden çalışma hayatına katılması önünde bir dizi mani bulunan bayanların, boşandıktan sonra ekonomik ve sosyal hayata eşit iştiraklerinin sağlanabilmesi için gerekli olan bir haktır. 

Çocuk teslimi ve çocukla şahsî şlişki

Türkiye’de son yıllarda aile mahkemeleri velayet ve görüş hakkı kararlarında bayana yönelik şiddetin varlığı, çocuklar üzerindeki tesiri ve bayan ve çocuklar için risk değerlendirmesi yapmadan, çocuğun yüksek faydasını gözetmeden, ‘aile bütünlüğü’nü korumak ismine, babalar için görüş hakkı vermektedir. Annenin çocuğu babaya teslim ettiği günler anne ve çocuklar için riskli durumlar yaratmaktadır. Mor Çatı’ya başvuran bayanların tecrübeleri arasında, erkeklerin teslim vakitlerinde anneyi kelamlı ya da silahla tehdit ettiği, sonrasında anneyi takip edip yerini bulduğu durumlar olduğu görülmüştür. Babalar annenin yaşadığı yerin bilgisini öğrenmek için çocuklar üzerinde baskı kurmakta ve hatta bazen çocukları kaçırarak anneyi geri dönmesi için tehdit etmektedir. Can güvenliği riski yaratan bir diğer durum ise, babanın görüş vakitlerinde anneyi suçlayarak çocuklara çeşitli vtlerde bulunması ya da anneye zarar vereceği, öldüreceği benzeri çeşitli tehditlerle korkutması üzerine çocukların kaldıkları sığınağı yahut 6284 sayılı Kanun kapsamında gizlenen adres bilgisini paylaştığı durumlar yaşanmaktadır. Bilhassa bayan ve çocuğun sığınakta kaldığı durumlarda adres saklılığının ihlali, yalnızca bahsi geçen bayan ve çocuğun değil sığınakta kalan tüm bayan ve çocuklar ile sığınak çalışanlarının can güvenliğini de riske sokmaktadır. Erkekler çocuklarla görüş vakitlerinde çocuklarla ilgilenmediği gibi, anneyle ilgili suçlayıcı ithamlarda bulunarak çocukları anneye karşı yabancılaştırmaya çalışmaktadır.

Çocuk teslim merkezleri her ne kadar bayanların şiddet uygulayan babalar ile çocuk görüşünde yüz yüze gelmelerine bir tahlil sunsa da pratikte farklı meseleler oluşmaya devam etmektedir. Çocuk teslim merkezinin, çocuk görüşü ile ilgili uygulamadaki meseleleri çözeceği yaklaşımı ile görüş hakkı çocuğun yüksek faydası gözetilmeden verilmekte ve bu durum çocuk için ruhsal zahmetlere neden olmaktadır. Görüş merkezleri babanın çocuktan tehdit ve baskı yoluyla adres öğrenmeye çalışması ve ruhsal şiddet uygulamaya devam etmesine mani olmamaktadır. Görüş kararı bulunduğunda, çocuğu görüşe götürmemenin bayanlar üzerinde yaptırımı olması, bilhassa babayla görüşmek istemeyen çocuklarda kendine zarar vermeye giden yansılar yaratabilmektedir. Ruhsal boyutların yanı sıra, bilhassa saldırgan davranış gösteren erkeklerin bayan ve çocuğun yanı sıra bu merkezlerde çalışan sorumlular için de güvenlik tehdidi oluşturduğu görülmektedir. Çocuk görüşleri, çocuğun üstün faydası unsurundan hareketle tekrar gözden geçirilmeli ve babalık hakkının çocuğun faydası ile eş tutan yaklaşımdan uzaklaşılmalıdır.

Adli görüşme odaları

Adli Görüşme Odaları Yönetmeliği bulunsa da bu uygulamanın Uygar Kanun’da yasal desteğinin olmaması çocukların dinlenmesi konusunda hâkime geniş bir takdir yetkisi vermektedir. Bununla bir arada mevcut uygulamada Adli Görüşme Odalarının, tüm hassas kümelerin muhtaçlığını karşılaması beklenirken, cinsel şiddet mağdurlarının dinlenmesi dışında kullanılmadığı anlaşılmaktadır. Ev içi şiddetin