Dünya Sağlık Örgütü 2026 Kanser Raporu: Tıbbi değil, siyasal bir mesele!

Prof. Dr. Cem Terzi

Kanser hızla artıyor!

Dünyada yılda yaklaşık 20,6 milyon yeni kanser tanısı konuyor. 2050’de bunun 35 milyona ulaşması bekleniyor.

Kanser artık yalnızca biyolojik değil, sosyal bir hastalık!

Raporda en çok vurgulanan konu eşitsizlik. Bilim ilerliyor ancak bu ilerleme herkese ulaşmıyor.

Her beş kişiden biri yaşamı boyunca kansere yakalanacak!

Bu Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün en çarpıcı mesajlarından biri. Ayrıca insanların yaklaşık %92’si, ya kendisi ya da yakın bir aile üyesi nedeniyle kanser deneyimi yaşayacak.

Yoksul ülkelerde ölüm oranları çok daha yüksek!

Tanı ve tedaviye erişimdeki eşitsizlikler nedeniyle aynı kanser tanısı farklı ülkelerde çok farklı sonuçlar doğuruyor.

Birçok ülkede temel kanser ilaçları bile yok!

DSÖ’nün öncelikli kabul ettiği kanser ilaçlarının önemli bir bölümü düşük gelirli ülkelerde erişilebilir değil. 23 ülkede radyoterapi cihazı dahi bulunmuyor. Düşük ve alt-orta gelirli ülkelerde DSÖ’nün öncelikli 20 kanser ilacının yalnızca %9–54’üne erişim varken, yüksek gelirli ülkelerde bu oran %68–94. Bazı ülkelerde hastaların %90’ına kadarı, tedavi maliyetleri nedeniyle tedaviyi yarıda bırakıyor veya hiç başlayamıyor. Meme ve çocukluk çağı kanserlerinde 5 yıllık sağkalım yüksek gelirli ülkelerde yaklaşık %85, düşük gelirli ülkelerde ise %30’un altında.

Evrensel sağlık kapsamı yetersiz!

Birçok ülke kanser tedavisini evrensel sağlık güvencesi kapsamına tam olarak almıyor. Bu nedenle aileler ciddi ekonomik yük altında kalıyor.

Kanser bakımının görünmeyen yükü!

Rapor yalnızca ölüm oranlarını değil; bakım verenlerin yükünü, ruh sağlığı sorunlarını, ekonomik yıkımı ayrıntılı biçimde ele alıyor. Bu, önceki DSÖ raporlarına göre önemli bir yenilik.

Önlenebilir kanserler hâlâ çok fazla!

DSÖ’ne göre yaklaşık 10 yeni kanser olgusunun 4’ü bilinen risk faktörlerinin azaltılmasıyla önlenebilir. Başlıca risk faktörleri; tütün, alkol, obezite, enfeksiyonlar, hava kirliliği ve fiziksel hareketsizlik .

Tütün kontrolü işe yarıyor!

Raporun olumlu mesajlarından biri, birçok ülkede sigara kullanımındaki azalmanın kanser kontrolüne katkı sağlamasıdır.

HPV aşısı büyük umut!

Rahim ağzı kanserinin yok edilebileceği vurgulanıyor. HPV aşılama programları en başarılı halk sağlığı girişimlerinden biri olarak gösteriliyor.

Çocukluk çağı kanserleri

Yüksek gelirli ülkelerde sağkalım yaklaşık %85 iken, düşük gelirli ülkelerde bunun çok altında kalıyor.

İnsan merkezli kanser politikası!

DSÖ raporunun ana sloganı: Geleceği birlikte seçeceğiz ( “The future we choose together.”)

İki örnek

Ruanda ve Malavi çok sınırlı kaynaklarla bile sistematik kanser politikası geliştirmenin mümkün olduğunu gösteren ülkeler olarak öne çıkarılıyor.

Ruanda: Rahim ağzı kanserinde küresel başarı örneği

Ruanda bugün yaklaşık 14 milyon nüfuslu, düşük gelirli bir Afrika ülkesi. Buna rağmen DSÖ tarafından rahim ağzı kanserinin önlenmesinde dünyanın en başarılı örneklerinden biri olarak gösteriliyor.

2011 yılında Ruanda, ulusal ölçekte HPV aşısını uygulayan ilk Afrika ülkelerinden biri oldu.

Hedef yalnızca büyük şehirler değildi; okul temelli program sayesinde kırsal bölgeler de kapsandı. Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, yerel yönetimler ve toplum liderleri birlikte çalıştı. Sonuçta ilk yıllarda hedef gruptaki kız çocuklarının yaklaşık %90’ından fazlasına ulaşıldı. Bu oran bugün bile birçok yüksek gelirli ülkenin üzerindedir.

Ruanda yalnızca HPV aşısı uygulamadı, aynı zamanda; HPV taramasını yaygınlaştırdı, erken tanı merkezleri kurdu, sağlık çalışanlarını eğitti, kanser kayıt sistemini güçlendirdi ve kadınların taramaya ulaşmasını kolaylaştırdı. Yani koruma, tarama ve tedavi birlikte planlandı.

DSÖ, Ruanda’nın rahim ağzı kanserini halk sağlığı sorunu olmaktan çıkarabilecek ülkeler arasında yer aldığını belirtiyor. Bu nedenle raporda Ruanda, “önleme mümkündür” mesajının simgesi olarak kullanılıyor.

Malavi: Kaynak yetersizliğinde kanser hizmeti kurma mücadelesi

Yaklaşık 21 milyon nüfuslu, dünyanın en yoksul ülkelerinden biri olmasına rağmen kanser bakımını sistematik biçimde geliştirmeye çalışan ülkeler arasında gösteriliyor. Malavi’de onkolog sayısı çok az, patoloji laboratuvarları sınırlı, radyoterapi kapasitesi yetersiz ve ileri görüntüleme olanakları kısıtlı. Buna rağmen ülke kanser hizmetlerini basamaklandırarak yaygınlaştırmaya çalışıyor. Malavi, kanser hizmetlerini yalnızca büyük hastanelerde toplamamaya, birinci basamak çalışanlarını erken tanı konusunda eğitmeye, palyatif bakımı ulusal sağlık sistemine entegre etmeye ve temel kemoterapi ilaçlarının erişimini artırmaya çalışıyor.

Malavi dünyada serviks kanserinden ölüm oranının en yüksek olduğu ülkelerden biri. Bunun başlıca nedenleri: HPV enfeksiyonunun yaygınlığı, HIV prevalansının yüksek olması, tarama programlarının yetersizliği ve kadınların sağlık hizmetlerine geç başvurması. Bu nedenle son yıllarda HPV aşısı ve toplum temelli farkındalık programları büyük önem kazanmış durumda.

DSÖ’nün bu iki ülkeden çıkardığı ortak ders

Kanser kontrolü yalnızca ekonomik zenginlikle açıklanamaz. Ruanda, sınırlı kaynaklarla güçlü bir önleme programı kurabileceğini gösteriyor. Malavi ise ağır kaynak yetersizliği içinde bile ulusal kanser politikası geliştirmenin mümkün olduğunu gösteriyor.

Başarılı kanser politikalarının belirleyicisi yalnızca kişi başına gelir değildir; siyasal kararlılık, güçlü birinci basamak sağlık hizmetleri, ulusal planlama ve önlemeye verilen önceliktir.

Kanserin geleceği: Tıbbi değil, siyasal bir mesele

Dünya Sağlık Örgütü’nün 2026 Küresel Kanser Raporu, bize yalnızca kanser istatistikleri sunmuyor; önümüzdeki çeyrek yüzyılın en büyük sağlık krizlerinden birine işaret ediyor.

2050 yılına kadar kanser yükü neredeyse iki katına çıkacak. Her beş kişiden biri yaşamı boyunca kansere yakalanacak. İnsanların yüzde 92’si ya kendi kansere yakalanacak ya da yakın bir aile üyesinin hastalığı nedeniyle kanserle karşılaşacak.

Kanser istisnai bir hastalık değil; neredeyse herkesin hayatına değecek büyük bir toplumsal gerçeklik. Ama raporun asıl mesajı bu değil.

Asıl mesaj: Kanser artık yalnızca biyolojik bir hastalık olarak ele alınamaz!

Kanser aynı zamanda yoksulluğun, eşitsizliğin, sağlık hizmetlerine erişememenin, çevresel yıkımın ve sosyal korumasızlığın da hastalığıdır.

Bilim ilerliyor ama insanlar hâlâ tedaviye ulaşamıyor

Son otuz yılda kanser tedavisinde olağanüstü gelişmeler yaşandı. İnsan genomunun çözülmesi, hedefe yönelik tedaviler, immünoterapi, moleküler patoloji, sıvı biyopsi ve yapay zekâ destekli tanı yöntemleri, birkaç on yıl önce hayal bile edilemeyen olanaklar sunuyor. Bazı kanser türlerinde yaşam süresi belirgin biçimde uzadı; bazı hastalıklar ölümcül olmaktan çıkıp kronik hastalıklara dönüştü. Peki bütün bu bilimsel ilerlemeye rağmen DSÖ neden kanser raporunun merkezine yeni ilaçları ya da teknolojileri değil, eşitsizliği yerleştiriyor? Zira sorun, mevcut bilginin ve teknolojinin kimlere ulaştığı. Modern tıp ilk kez bu kadar güçlü; ama aynı zamanda ilk kez bu kadar eşitsiz dağılmış durumda.

Bir ülkede genom dizilimi rutin uygulamaya dönüşürken, başka bir ülkede temel patoloji hizmeti bile bulunmuyor. Bir hasta immünoterapiye ilk basamakta ulaşabilirken, başka bir hasta tanı koyacak biyopsiyi bile yaptıramıyor. Kanser biyolojisi aynı olsa da yaşam şansı, büyük ölçüde yaşanılan ülkeye, sağlık sistemine ve ekonomik koşullara bağlı.

DSÖ’nün raporu tam da bu nedenle kanseri yalnızca bir biyoloji meselesi olarak değil, adalet meselesi olarak ele alıyor.

Neoliberal sağlık politikaları

1980’lerden itibaren birçok ülkede sağlık sistemleri piyasa ilkelerine göre yeniden yapılandırıldı. Kamu sağlık harcamaları sınırlandı; sağlık hizmetleri performans, rekabet ve maliyet-etkinlik ölçütleriyle yönetilmeye başlandı. Bu dönüşüm sağlık hizmetlerini giderek daha fazla satın alınabilen bir mala dönüştürdü. Kanser tedavisi bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. En yenilikçi tedaviler çoğu zaman en pahalı tedavilerdir. Sağlık hizmeti piyasa mantığıyla örgütlendiğinde, bilimsel ilerleme toplumun tamamına değil, öncelikle ödeme gücü olan kesimlere ulaşıyor

İlaç patentleri ve yeniliğin bedeli

Kanser ilaçlarının geliştirilmesi büyük yatırımlar gerektirir. Patent sisteminin bu yatırımı teşvik ettiği öne sürülüyor oysa bu sistem, yeni ilaçların uzun yıllar boyunca yüksek fiyatlarla satılmasına yol açıyor. Sonuçta büyük bir çelişki ortaya çıkıyor: İnsanlığın ortak bilimsel birikimiyle geliştirilen birçok tedavi, yüksek maliyet nedeniyle milyonlarca hasta için erişilemez durumda. Sorun yalnızca yeni ilaç üretmek değil; asıl sorun üretilen ilacın adil biçimde paylaşılmaması.

Küresel eşitsizlik

DSÖ raporunun en güçlü mesajı, kanserin coğrafyası yalnızca hastalığın dağılımını değil, yaşam şansının dağılımını da belirliyor olması. Yüksek gelirli ülkelerde erken tanı, multidisipliner tedavi, radyoterapi, moleküler tanı ve yeni ilaçlara erişim büyük ölçüde mümkün. Düşük gelirli ülkelerde ise temel kemoterapi ilaçları, patoloji laboratuvarları ve radyoterapi cihazları bile eksik. Bu nedenle aynı hastalık, farklı ülkelerde farklı kaderlere dönüşmektedir.

Sosyal devlet neden önemlidir?

Kanser yalnızca bir tedavi meselesi değildir. Tarama programları, aşılama, çevre sağlığı, iş güvenliği, erken tanı, rehabilitasyon, palyatif bakım ve sosyal destek ancak güçlü kamusal politikalarla sürdürülebilir. Bu nedenle sosyal devlet yalnızca bir refah modeli değil; aynı zamanda bir kanser kontrol stratejisidir.

Kanser tedavisinin başarısı, hastane duvarları içinde değil; eğitim politikalarından çalışma yaşamına, çevre düzenlemelerinden sosyal güvenliğe kadar uzanan geniş bir kamusal alan içinde belirlenmektedir.

Çevresel yıkım ve kanser

Bugün insanlık, tarihte hiç olmadığı kadar fazla sentetik kimyasalla karşı karşıya. Pestisitler, hava kirliliği, plastikler ve diğer çevresel kirleticiler konusunda bilimsel literatür hızla büyüyor Her bir maruziyet için kanıt düzeyi aynı değildir. Ancak genel eğilim, kanser riskini belirleyen etkenlerin yalnızca genetik mirasımız veya bireysel davranışlarımız olmadığı; yaşadığımız çevrenin de biyolojimizi şekillendirdiği yönünde.

Bu nedenle kanserle mücadele yalnızca daha iyi ilaç geliştirmekle başarılamaz. Daha sağlıklı kentler kurmak, daha güvenli çalışma ortamları oluşturmak, çevresel kirleticileri azaltmak ve koruyucu halk sağlığı politikalarını güçlendirmek mücadelenin temel parçalarıdır.

XXI. yüzyılda kanserle mücadele onkolojinin değil, adaletin konusudur!

DSÖ raporunun satır aralarında güçlü bir uyarı var: Bilim tek başına yeterli değil!

Eğer bilimsel ilerleme, evrensel sağlık hakkı, güçlü kamusal sağlık sistemleri, sosyal koruma ve çevresel sorumlulukla birleşmezse; yeni tedaviler geliştirilebilir, ama milyonlarca insan bu tedavilere hiçbir zaman ulaşamaz.

Kanser biyolojik olarak hücrede başlar. Ancak, bir toplumun kanserden ne kadar etkileneceği; sağlık sisteminin nasıl örgütlendiği, kaynakların nasıl paylaşıldığı ve çevrenin nasıl korunduğu gibi siyasal kararlarla belirlenir.

Bu nedenle XXI. yüzyılda kanserle mücadele onkolojinin değil, adaletin konusudur.

Devam edecek…

2. yazı: DSÖ’nün söylemedikleri ve DSÖ 2026 Kanser Raporu’ndan Türkiye için çıkarımlar

( ALINTI )