Borsada “muhasebe” zamanı

Türkiye tarihinde ikinci sefer enflasyon muhasebesi uygulamaya hazırlanıyor. Gelir kaybı telaşıyla yeniden ertelenmezse 2023 yıl sonu mali tabloları enflasyon muhasebesine göre düzenlenebilir.

Mehmet Şimşek’in yabancı yatırımcılara geleceğini söylediği enflasyon muhasebesi Borsa İstanbul’da hangi pay senetlerini daha fazla etkileyebilir? Faydalanacak yahut zorlanacak pay senetleri hangileri olacak?

Borsada yılın son çeyreği ile birlikte şirketler mali tablolarında çok önemli değişikliklere yol açabilecek bir periyoda girdiler. Yeni bir erteleme yapılmazsa 31 Aralık 2023 tarihli bilançolarda enflasyon muhasebesi uygulanacak. Türkiye’de enflasyon muhasebesinin kaideleri aslında 2021 yılında oluşmuştu. Fakat o dönem ekonomi yönetimi iş dünyasından gelen talepleri dikkate alarak enflasyon muhasebesinin uygulanmasını 2023 yıl sonuna ertelemişti. Geldiğimiz noktada Ankara kulislerinde enflasyon muhasebesine yönelik çalışmalar yapıldığı, bu sefer bir ertelemeye gidilmeyeceği konuşuluyor.

Enflasyon muhasebesi nedir?

Enflasyonun yüksek olduğu periyotlarda paranın satın alma gücündeki değişimler sebebiyle bilançoların mali olmayan kalemleri gerçek bedellerini yansıtmazlar. Duran varlıklar, stoklar benzeri kalemler elde edilme kıymetleriyle bilançoya girerler ve sonraki periyotlarda de o bedelle bilançoda yer alırlar. Fakat yüksek enflasyon sebebiyle bu kalemlerin rayiç kıymeti artmıştır ve bilançodaki değer gerçeği yansıtmaz. Bu da bilançoların şirketlerin gerçek durumunu göstermemesine yol açar. Enflasyon muhasebesi ile bu kalemler gerçek kıymetlerine getirilerek şirketin durumunun daha sağlıklı şekilde görülmesi sağlanır.

Enflasyon muhasebesinin hangi şartlarda uygulanacağı Vergi Metot Kanunu’nun tekrarlanmış 298’inci unsurunda yer alıyor. Buna göre ÜFE artışının son üç yılda yüzde 100’ün ve içinde bulunulan yılda yüzde 10’un üzerinde artması halinde enflasyon muhasebesi uygulanması gerekiyor. Türkiye’de Aralık 2021’de bu kaideler sağlandı. Lakin kanuna eklenen bir madde ile enflasyon muhasebesi iki yıl ertelenerek 31 Aralık 2023 tarihli mali tablolarda uygulanması karara bağlandı. Enflasyon düzeltmesi kaidelerin oluşup oluşmadığına bakılmaksızın 31 Aralık 2023 bilançolarında uygulanacak. Kanun kararına göre enflasyon muhasebesi uygulanmaya başladıktan sonra iki kaideden biri gerçekleşmeyene kadar devam edecek. Ağustos 2023 itibarıyla baktığımızda son üç yıllık ÜFE artışı yüzde 430, yıllık ÜFE artışı da yüzde 49,41 seviyesinde bulunuyor. Bunun manası 2024 yılında da enflasyon muhasebesinin uygulanması gerektiği. Hatta ÜFE artışı tek haneye inene kadar da devam edeceği söylenebilir. Burada çok önemli bir not da eklemek gerekiyor. İşlevsel para ünitesi Türk Lirası dışında diğer bir para ünitesi olan yani muhasebe kayıtlarını dolar, euro benzeri diğer para üniteleriyle tutan şirketler enflasyon muhasebesi kapsamında olmayacak.

İş dünyası enflasyon muhasebesi istiyor

Enflasyonun şirketler üzerindeki en büyük negatif (-) tesiri kâr sayılarının olduğundan yüksek görünmesi ve bunun sonucunda yüksek vergi ödemeleri. Olmayan kârın vergisini ödedikleri için de zamanla şirketlerin işletme sermayeleri ve öz kaynakları erimeye başlar. Bu da finansman gereksiniminin daha da artmasına neden olur.

Bu yüzden endüstriciler artık enflasyon muhasebesinin uygulanmasının kural olduğu görüşünde. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Başkanı Rifat Hisarcıklıoğlu, Kasım 2022’de sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada “Enflasyon muhasebesi firmalarımız için mecburî bir ihtiyaç haline geldi. İş dünyası olarak bu mevzuda gerekli adımların atılmasını bekliyoruz” dedi. Akabinde da birçok ticaret ve sanayi odası liderinden Rifat Hisarcıklıoğlu’na destek geldi. Bursa Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı İbrahim Burkay da odanın Eylül ayı meclis toplantısında yaptığı konuşmada yüksek enflasyonun şirketlerin bilançolarında çok önemli değişikliklere sebep olduğunu ifade ederek “Enflasyon muhasebesi artık bütün işletmelerimiz için zarurî bir ihtiyaç haline geldi” dedi. İstanbul Sanayi Odası Başkanı Erdal Bahçıvan ise enflasyon muhasebesinin gerekli olduğunu söylemesine rağmen uygulamanın hayata geçmesi konusunda çok umutlu değil. İSO’nun en büyük 500 sanayi kuruluşunu açıkladığı toplantıda HT’ye konuşan Bahçıvan “Böylesine yüksek bir enflasyon bunun (enflasyon muhasebesi) gerekli olduğunu ortaya koyuyor. Fakat bu mevzuda kamunun bir direnci var. Şu anda enflasyon muhasebesi noktasına girme ismine bir hassasiyet içerisindeler” dedi. İSO Başkanı Erdal Bahçıvan enflasyon muhasebesinin uygulanmayacağı istikametindeki kaygılarında yalnız değil. TFG İstanbul Menkul Kıymetler Genel Müdürü Mete Yüksel de Businessweek Türkiye’ye verdiği röportajda enflasyon muhasebesiyle birlikte kârların düşeceğine, bunun da Kurumlar Vergisinde kayba neden olacağına dikkat çekti. Enflasyon muhasebesiyle ilgili somut bir açıklama görmediğini belirten Mete Yüksel sözlerine şu şekilde devam etti: “İçinde bulunduğumuz durumda, bütçenin desteklenmesi gereken bu ortamda enflasyona göre düzeltilmiş mali tablolar üzerinden bir vergi alınmasını güç görüyorum. Çok büyük bir fedakârlık gerektirir bu durum. Şu an bunun yapılması isteniyor mudur, ben emin değilim.”

Öte yandan enflasyon muhasebesinin bu sefer ertelenmeyeceğini, uygulanacağını düşünenler de var. EY Türkiye Vergi Kısmı Şirket Ortağı Abdulkadir Kahraman, birçok dalın enflasyonun negatif (-) tesirlerini yaşadığını söyledi. “Şirketler elde etmedikleri kârın vergisini ödüyor. Bu da işletme sermayelerinin azalmasına yol açıyor. Aslında şirket fiktif olarak parayı kazanmış görünüyor fakat o para ortada yok” diyen Kahraman bu durumu bir örnek ile açıklıyor: “Eskiden 100 ünite mal alıp satan bir şirket fiktif kârlarının vergilendirilmesi ve işletme sermayesindeki azalma sebebiyle üretimi tahminen 80’e tahminen 60’a indiriyor. Tahminen bu türlü giderse 40’a indirecek…” Bunun üretimi ve ticareti negatif (-) etkilediği ifade eden Abdulkadir Kahraman, bu yüzden enflasyon muhasebesinin ertelenmemesi gerektiğini söylüyor.

Enflasyon muhasebesi daha çok kimleri etkileyecek?

Enflasyon muhasebesinde düzeltmeye tabi tutulacak nakdî olmayan değerler yüklü olarak bilançonun duran varlıklar ve öz sermaye kalemlerinde bulunuyor. Bunların dışında stoklar kalemi de enflasyon düzeltmesinden etkilenecek çok önemli kalemler arasında. En baştan şunu belirtmekte yarar var: Enflasyon düzeltmesi sonucunda ortaya çıkacak kâr ve zarar sayıları kâğıt üzerinde kalacak. Enflasyon uzun yıllardır birikmiş tesirlerinin görüleceği 31 Aralık 2023 bilançosunda enflasyon düzeltmesi sebebiyle ortaya çıkacak kâr yahut zarar Vergi Yöntem Kanunu’na tabi olmayacak. Yani ortaya çıkan kârdan vergi alınmayacak, zarar ise geçmiş yıl zararı olarak görülmeyecek.

Şirketlerin bilanço yapıları enflasyon muhasebesinden nasıl etkileneceklerini belirliyor. Etkinlerini daha çok öz sermaye ile finanse eden yani öz sermayesi yüksek şirketler enflasyon düzeltmesinden zarar yazacak. Tam karşıtı faallerini borç ile finanse eden yani öz sermayesi düşük şirketler ise enflasyon muhasebesinden çıkar sağlayacak. Yapı Kredi Yatırım Pay Senedi Araştırma Kısım Müdürü Görkem Göker, Haziran 2022’de hazırladığı raporda, bilançolarında mali olmayan varlıkları yükümlülüklerinden fazla olan şirketlerin enflasyon muhasebesi düzeltmesi sonrası, mali tablolarında nakdî yarar elde etmelerinin beklendiğini belirtiyor. Görkem Göker’in enflasyon muhasebesi değerlendirilirken altını çizdiği iki ihtar var. Bunların birincisi, enflasyon muhasebesinin tesirinin her bir şirket nezdinde kıymetlendirilebileceği. Ayrıyetenşirketlerin varlıklarını elde etme tarihlerini dışardan bireylerin bilmesi mümkün olmadığından, olası tesir hakkında net bir değerlendirme yapılamayacağı ve fakat genel tabirler kullanılabileceği yönünde. İkinci ihtar ise, enflasyon düzeltmesinin, en nihayetinde bir muhasebe uygulaması değişikliği olduğu. Münasebetiyle, bu uygulama, şirketin cirosu ve gerçekte elde ettiği kâr yahut zararı ortadan kaldırmayacak yalnızca enflasyonun tesirlerinin ayrıştırılmasına ve şirketlerin gerçek kârlarına daha yakınsanmasını sağlayacak. Göker, tek bir endekse bağlı kalarak yapılacak düzeltmenin, tüm şirketler için aynı oranda faal sonuç doğurmayacağını, hasebiyle, enflasyon muhasebesinin şirketlerin enflasyondan arındırılmış gerçek kârlılığını görebilmek için girilen bir gayret olduğunun da altını çiziyor.

Haberin devamı Businessweek Türkiye’de!

Dünyanın en saygın ekonomi mecmualarından Businessweek artık ekibi tarafından hazırlanan içerikleriyle Türkiye’de! Türkiye ve global piyasalarda tüm olup bitenler, pay senedinden para siyasetine hiçbir yerde bulamayacağınız tahliller, içerikler ve iş dünyası temsilcileriyle özel röportajlarla Businessweek Türkiye, e-dergi formatı ve yenilenen içeriğiyle yayında! 7 gün bedelsiz abone olarak tüm içeriklere erişmek için tıklayınız.