Bill Gates’in yapay zekâ uyarısı: Asıl sorun işsizlik değil

“Bill Gates, sorunun teknolojinin gücü değil, bu geçişin plansızlığı olduğunu söylüyor. Gates’in yapay zekâ üzerine yaptığı son kapsamlı açıklamayı yalnızca ‘Yapay zekâ tehlikeli olabilir, hepimizi yiyecek, ısıracak’ şeklinde okumak eksik kalır. Çünkü Gates’in asıl söylediği bundan daha rahatsız edici ve daha ağır bir şey. Yapay zekâ çağına karşı çıkmıyor; bu çağa hiçbir toplumsal, ekonomik ve siyasal geçiş planı olmadan girmemize itiraz ediyor. Bill Gates, ‘Yapay zekâya girmeyelim’ demiyor. Ancak böylesine hazırlıksız bir şekilde yapay zekâ çağına girilmesi durumunda, yapay zekânın mevcut ekonomik ve toplumsal dinamikleri ciddi biçimde sarsabileceğine dikkat çekiyor. Bu ayrım önemli. Çünkü Gates, uzun yıllardır teknolojik ilerlemenin en güçlü savunucularından biri. Teknolojik ilerlemenin durmasını savunacak bir isimden söz etmiyoruz. Bilgisayarların, internetin, otomasyonun ve yapay zekânın sağlık, eğitim, üretkenlik ve refah alanlarındaki sorunların çözümüne katkı sağlayabileceğini düşünüyor ve bunu uzun yıllardır dile getiriyor. Bu inancından vazgeçmiş değil. Ancak yeni açıklamalarındaki ton değişikliğinin nedeni, yapay zekânın geçmişteki teknolojik devrimlerden farklı bir niteliğe sahip olduğunu düşünmesi. Sanayi Devrimi makineleri insan kasının yerine koydu. Bilgisayar devrimi ise hesaplama, kayıt, iletişim ve veri işleme maliyetlerini düşürdü. Her iki dönüşümde de bazı meslekler ortadan kalktı ancak yeni ekonomik alanlar ve yeni meslekler ortaya çıktı. İnsan emeği biçim değiştirdi ancak sistemin merkezinde kalmaya devam etti. Yapay zekâda ise bu varsayım ilk kez ciddi biçimde kırılıyor. Çünkü makineler artık yalnızca insanların yaptığı işleri hızlandırmıyor; düşünme, yazma, analiz etme, karar verme, programlama ve tasarlama gibi alanlarda da kapasite kazanıyor. Yapay zekânın robotikle birleşmesiyle birlikte yalnızca beyaz yakalı emeğin değil, fiziksel emeğin de önemli bir bölümünün ikame edilmesi mümkün hale geliyor. Buradaki temel soru, ortadan kalkacak işlerin yerine gerçekten yeni işlerin gelip gelmeyeceği. Geçmiş teknolojik devrimlerin tarihine bakarak otomatik biçimde ‘Yeni işler nasıl olsa ortaya çıkar’ demek Bill Gates’e göre yeterli değil. Çünkü bu kez yeni mesleklerin kendileri de yapay zekâ tarafından yapılabilir hale gelebilir. İnsanların bir alandan başka bir alana geçerek yeni ekonomik sisteme dahil olduğu klasik teknolojik dönüşüm modeli ilk kez çalışmayabilir. Asıl kırılma noktası da burada ortaya çıkıyor: Geçici işsizlik değil, gereksizleşen emek. Teknolojik değişimlerin çoğunda işsizliğin geçici olacağı varsayılır. Bir fabrika kapanır, çalışanlar yeni beceriler edinir, ekonomi başka alanlarda yeni işler yaratır ve zaman içinde denge yeniden kurulur. Yapay zekâ konusunda ise sorun tam olarak burada ortaya çıkıyor. Eğer bir şirket yalnızca maliyet nedeniyle değil, yapay zekâ gerçekten daha hızlı, daha ucuz ve daha başarılı olduğu için insan çalışanlarını azaltıyorsa, ekonomi büyüdüğünde o işler geri dönmeyebilir. Bu fark küçük görünse de aslında bütün sistemin temelini sarsabilir. Modern toplum yalnızca üretim üzerine değil, ücretli çalışma üzerine kurulu. İnsanların gelir elde etmesi, vergi ödemesi, sosyal güvenlik sistemine katılması, tüketim yapması ve toplumsal statü kazanması büyük ölçüde çalışma üzerinden gerçekleşiyor. Çalışmanın ekonomik işlevinin yanı sıra psikolojik ve toplumsal bir anlamı da var. İnsanlar çoğu zaman kendilerini yaptıkları iş üzerinden tanımlıyor. Dolayısıyla yapay zekânın yaratabileceği sorun yalnızca işsizlik oranının yükselmesi değil. Daha büyük bir soru var: İnsan emeği ekonominin merkezinden çekilmeye başlarsa toplumun geri kalan kurumları ne olacak?”