Batı, Küresel Güney ekonomisini ‘görünmez prangalarla’ nasıl baskı altında tutuyor?

Çin menşeli Global Times yayımladığı, “Global Times araştırıyor: Batı, Global Güney iktisadını kural pürüzleri ve dezenformasyon siyasetleri ile nasıl baskı altında tutuyor?” başlıklı araştırma yazısında Batı’nın Global Güney’e yönelik kısıtlayıcı siyasetleri izah edildi.

“Tarihsel olarak büyük güçler, global ölçekte sömürgeci ve tahakküm siyasetlerini sürdürmek, sömürgeleştirilmiş ulusları ve bölgeleri sanayi zincirinin en altında tutmak ve bu ulusları Batı’nın ekonomik sömürgesi haline getirmek üzere şiddet içeren pek çok harekette bulundu. Günümüzde de bu taktikler başta ABD benzeri birtakım Batılı ülkeler için diğer ülkeler tarafından bir araç olarak kullanılmaya devam ediyor” cümleleriyle başlayan yazıda siyasi bağımsızlıklarını kazandıktan sonra, Batı’ya olan esaslı ekonomik bağımlılıklarından kurtulmaya çalışan birçok Global Güney ülkesinin, eski sömürgecileri ve yağmacıları tarafından ekonomik baskıya maruz kalmaya devam ettiği ve bu baskının Batı’nın gelişmekte olan piyasalara taktığı ‘görünmez bir pranga‘ halini aldığı ifade edildi.

‘Kuralları manipüle et’

Batı’nın gelişmekte olan birçok ülkenin mukadderatını belirlemek için kullanılan uluslararası ekonomi ve ticaret kurallarının oluşturulmasında uzun müddettir baskın bir pozisyona sahip olduğu ifade edilen yazı şu cümleler kaydedildi:

Yukarıda bahsedilen söylediği söz edilen yasanın ABD’li şahısların ‘önemli ölçüde ticaret hırsızlığı yapan yabancı şahıslara’ yaptırım uygulayacağını belirtilen yazıda, basında çıkan haberlere atıfla yasanın özel olarak herhangi bir ülkeyi hedef almasa da yasanın koyucularında Senatör Chris Van Hollen‘in basın açıklamasında Çin’in yasanın öncelikli maksatlarından biri olduğu açıkça belirttiği bilgisine yer verildi.

ABD’nin fikri mülkiyet sahiplerinin yasal çıkarlarını koruması gereğince ‘adil‘ olduğu belirtilirken Global Times‘ın ulaştığı ekonomi ve uluslararası ilişkiler uzmanları, ABD’nin ‘meşru menftleri‘ tanımlama yetkisini inhisarına alarak diğer ülkeleri ABD maddelerine uymaya zorladığını ve yargı yetkisi uyguladığını, böylelikle global ekonomik hegemonyasını sürdürmenin bir yolunu bulduğunu dile getirdi.

ABD’nin fikri mülkiyet siyasetleri pragmatizm, korumacılık ve hegemonyacılığa dayandığı ifade edilen yazıda bu durumun, uluslararası fikri mülkiyet muhafaza sisteminin asıl amacıyla çeliştiği bilgisine de yer verildi.

ABD yalnızca ticaret ortaklarını ‘Amerikan standartlarını‘ benimsemeye zorlamakla kalmadığı aktarıldan araştırma yazısında, aynı vakitte ABD’nin bu standartları uluslararası çerçevede fikri mülkiyet koruması için teşvik etmeye çalıştığının altı çizildi. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Mutabakatı (GATT) çerçevesinde yürütülen çok taraflı ticaret müzakerelerinin 8. çeşidi olan Uruguay Tipi sırasında ABD, fikri mülkiyet bahislerini GATT’a dahil etmek için gelişmiş ülkelerle birlikte çalışmış ve sonuçta Fikri Mülkiyet Haklarının Ticaretle İlgili İstikametleri Muahedesi (TRIPS) ortaya çıkmıştı.

TRIPS, ABD Ticaret Temsilciliği Ofisi (USTR) tarafından yönetilen yıllık bir inceleme süreci olan ABD Özel 301 Hükmü‘nün uluslararasılaşmasını yansıtacak şekilde, çeşitli gelişmişlik seviyelerindeki ülkeler için fikri mülkiyet standartlarına yönelik ‘herkese uyan tek beden‘ bir yaklaşım kullandığı ifade edilen araştırmada, bu kararın yabancı ülkelerdeki fikri mülkiyet koruması ve pazara erişim uygulamalarının yıllık olarak gözden geçirilmesini gerektiği ifade edildi.

Sanayi siyaseti alanında da kimi Batılı ülkelerin, global sanayi zincirindeki hakim pozisyonlarını garanti altına almak için münhasır ve ayrımcı önlemler aldığı belirtilen söylediği söz edilen yazıda, ABD’de Enflasyonu Düşürme Yasası ile Çip ve Bilim Yasası benzeri maddelerin ülkenin yüksek teknoloji sanayilerine yönelik güçlü muhafazacı eğiliminin yansımaları olarak kabul edildiği öne sürüldü.

Batı’nın kendi çıkarlarına uygun uluslararası ekonomik nizamı sürdürmek için ilgili uluslararası örgütleri ve kurumları manipüle ettiğini dile getiren araştırmacılar, söylediği söz edilen yazının bu kısmında şu cümlelere yer verdi:

‘Eşikleri yükselt’

Sömürgecilik periyodundaki şiddetli yağma ve direkt denetim ile karşılaştırıldığında, Batı artık daha bâtın usullere geçtiği vurgulanan yazıda, bu tekniklerden birinin pazara erişim için çevre muhafaza standartları belirlemek olduğunu ifade edilerek bunun da kaçınılmaz olarak gelişmekte olan ülkelerin ekonomik dönüşümleri ve endüstriyel gelişimleri önündeki manileri artırdığı ifadesi yer aldı.

Araştırmanın bu kısmında ise şu cümlelere yer verildi:

2023 yılında AB, ithal karbon ağır ürünlere yüksek gümrük vergileri uygulamak için AB Karbon Hududu Ayarlama Mekanizması (CBAM) başlatmıştı. İngiltere ve ABD’nin de benzer siyasetleri uygulamaya koymayı planladığı bildirilmişti. Bununla birlikte, CBAM gibi siyasetlerin global emisyonların azaltılmasını çok önemli ölçüde teşvik etmediği lakin global ticaret üzerinde gözle görülür bir olumsuz tesire sahip olduğu ve Global Güney ülkelerindeki düşük karbonlu geçiş sürecini etkilediği ortaya çıkmıştı.

Pekin Üniversitesi Makro ve Yeşil Finans Laboratuvarı tarafından Nisan 2023’te CBAM üzerine düzenlenen kapalı kapılar arkasındaki bir seminerin görüşlerinin özetinde de, “Makro seviyede, CBAM’ın birtakım gelişmekte olan ülkeler üzerinde olumsuz ekonomik tesirleri olabilir. Böylelikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki gelir uçurumunu daha da derinleştirebilir” cümlesi yer almıştı.

Ek olarak London School of Economics and Political Science tarafından yayımlanan 2023 tarihli bir çalışma, sistemin direkt bir sonucu olarak yılda 25 milyar dolara kadar kaybedebileceği için Afrika’nın CBAM’ın yükünü taşıyacağını ortaya koymuştu.

Söz konusu rapora göre CBAM‘ın, Afrika’dan AB’ye yapılan alüminyum ihracatında yüzde 13.9’a varan, demir ve çelik ihracatında ise yüzde 8.2’lik bir düşüşe neden olabileceği dile getirilmişti. CBAM sürecinin, tarihî olarak Avrupa pazarına erişmekte zorlanan Afrika ülkelerinin pazara erişimine idari pürüzler getirdiğine dikkat çekilmişti.

Bu yılın başlarında Avrupa Komisyonu, şirketlerin tedarik zincirlerindeki kelamda insan hakları ve çevresel riskleri araştırmalarını ve ilgili tedbirleri almalarını gerektiren Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi‘ni (CSDDD) onaylamıştı.

Londra merkezli Denizaşırı Kalkınma Enstitüsü’nde kıdemli bir araştırma vazifelisi olan Jodie Keane, CSDDD ve CBAM dahil olmak üzere, buna benzer AB tedbirlerinin ‘yeni baskılar yaratmak için bir araya geldiğini’ ifade ederek Mart ayında Financial Times tarafından yayınlanan bir makalesinde, “Bu, şimdi Afrikalı üreticileri etkileyen ‘yeşil sıkışmanın’ bir kesimi. Yalnızca statükoyu korumak için, en az gelişmiş ülkeler için ahenk maliyetlerindeki yüzde 1’lik bir artış bile yüz milyonlarca euroya tekabül ediyor” cümlelerini kaydetmişti.

Söz konusu araştırmanın bu kısmı ise şu cümleler ile sonlandırıldı:

‘Borç tuzakları’

Batı’nın aynı vakitte global söylemdeki hakimiyetini, Batı standartları ve kurallarının kısıtlamalarına karşın sanayi gelişimini sağlamayı başaran gelişmekte olan ülkeleri daha fazla kontrol altına almak ve bastırmak amacıyla damgalamak için kullanıldığı ifade edilen araştırmada, “Son yıllarda ABD ve diğer Batılı ülkeler Çin’i ‘aşırı kapasite’ ile suçlamaya başlamıştı. Çin’in yeşil enerji sanayilerinin uluslararası piyasaları bozduğunu ve tehdit ettiğini iddia ederken ilgili Çin ürünlerine ağır gümrük vergileri uygulayarak aslında iklim değişikliğini ele almak için yüksek kaliteli yeşil enerji kapasitesinde açık bir global kıtlık olduğu gerçeğini görmezden geldi” cümlesi yer aldı.

Bazı Batılı ülkeler, gelişmekte olan ülkeleri baskı altına almak için yalnızca uydurma kavramlar uydurmakla kalmadığının altı çizilen raporda, aynı vakitte bu ülkeler arasında uyuşmazlıkları da körüklediği öne sürüldü. Birtakım Batılı ülkelerin, uluslararası kalkınma işbirliği üzerindeki denetimlerini sürdürebilmek için çeşitli yanlış anlatılar uydurduğu ve bunları ağır bir şekilde desteklediği ek olarak ‘borç tuzakları‘ benzeri aldatıcı kavramları tekrar tekrar öne sürerek Global Güney’deki ülkeler arasındaki işbirliğini zedelediği aktarıldı.

Ayrıca Çin’in ‘geri kalmış üretim kapasitesini‘ Afrika benzeri bölgelere aktararak kirliliğe neden olduğunu iddia edildiğini ifade edilen yazıda şu cümleler yer aldı:

Kasım 2023’te Burkina Faso, 2024 sonbaharında fliyete geçecek olan ilk altın rafinerisini inşa etmeye başlamıştı. Aynı vakitte Mali, yılda 200 ton kapasiteli ikinci rafinerisini inşa etmek üzere Rusya ile bir anlaşma imzalamıştı.

Güney Amerika’da lityum üçgeni olarak isimlendirilen Arjantin, Bolivya ve Şili de yenilikçi çıkarma teknikleri geliştirerek ve lityum ürünlerinin katma değerini arttırmak için lityum karbonat tesisleri kurarak lityum sanayisini süratle ilerletilirken Temmuz ayında Arjantin’de çevre dostu bir lityum üretim tesisinin açılışı yapılmıştı.

Aynı vakitte Global Güney ülkeleri Birleşmiş Milletler, G20, BRICS ve Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) benzeri çok taraflı sistemler aracılığıyla teknolojik kabiliyetlerini ve endüstriyel gelişimlerini desteklemek için işbirliğini güçlendiğirdiği ifade edilirken Çin Uluslararası Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Akademisi’nde araştırma vazifelisi olan Bai Ming, bu sistemler ve platformların, gelişmekte olan ülkelerin işbirliğini arttırmaları, ABD ve birtakım Batılı ülkelerin baskısı karşısında kalkınmalarının dönüşümünü teşvik etmeleri açısından hayati değer taşıdığının altını çizdi.

Bai, Küresel Times’a verdiği demeçte, günümüzün yükselen globalleşme tersi eğilimleri bağlamında, Nesil ve Yol Teşebbüsü ve ŞİÖ benzeri işbirliği düzeneklerinin, gelişmekte olan ülkeleri daha önce Batı’nın hükümran olduğu globalleşme biçiminden kurtarmaya çalıştığını dile getirdi.