‘Avrupa’da yaşanan enerji gelişmeleri sebebiyle Türkiye’deki fiyatlar da yükseliyor’

“Şimdi biliyorsunuz üç yıldır süren savaş sırasında Kuzey Akımı boru hattı sabote edildi. Avrupa, Rus gazından vazgeçmek için yeni formüller aradı. Talebi düşürmeye çalıştılar. Yüzer enerji terminallerine ve LGN’ye yöneldiler. Amerikan LNG’sine yöneldiler. Türkiye dışındaki tek vana, Ukrayna üzerinden akan boru çizgisiydi. Oradan yılda yaklaşık 14,5 milyar metreküplük gaz akıyordu. Savaş devam ediyor, her yer bombalandı. Sivil maksatlar bile vuruldu fakat boru çizgisine halel gelmedi. Gaz akmaya devam etti çok değişiktir. Bu aslında beş yıllık bir mutabakattı. Savaş öncesinde de bu güzergahtan akan gaz için Ukrayna ve Rusya hep mücadele etmişti. Geçmişte ‘Gazımı çaldın, çalmadın’ usulü tartışmalar da oluyordu. Beş yılın sonunda yani 31 Aralık 2024’te bu mukavele sona eriyordu. Ukrayna bu mukaveleyi uzatmayacağını söyledi. Ruslar yani Gazprom uzatmak istediğini söyledi ve hatta resmi olarak başvurdular. Fakat Zelenskiy uzatmadı ve vanayı kapattı. Burada Macaristan kısmen etkileniyor. Onların Türk Akımı alternatifi var. Fakat Slovakya mlesef diğer bir arz kaynağına sahip değil.

Şimdi aksine birtakım akış olacak vana kapandığı için. Bu şimdilik sembolik olarak fiyatları etkiledi. 16 Aralık’ta yaklaşık 38 Euro idi likit piyasada megawatt sti. 50’lere çıktı, şimdi biraz gevşedi 44 Euro civarında. Tümüyle ruhsal ve sembolik bir fiyat artışıydı. İşin farklı tarafı ise geçen haziran ayında Ukrayna’da bir şirket, Amerikan LNG’sini almak için mukavele yaptı. Beş yıllık bir kontrattı bu. İlk teslimat 27 Aralık’ta Yunanistan üzerinden bilakis akıtılarak Bulgaristan, Romanya üzerinden Ukrayna’ya ulaştı. Oradan Ukrayna’ya bir miktar gaz gidecek. Oradan da tabii Slovakya’ya verebilirler. Tabii bu gelişmeler olunca Avrupa’daki rüzgar da kalmıyor. Avrupa piyasası ile Amerika’daki piyasayı karşılaştırınca dört kat pahalı. Şu anda Avrupa’daki tüm tüketiciler, yani yalnızca orta Avrupa’dakiler değil, gazı pahalı tüketiyor Avrupa’daki çatışmadan ötürü. Bunun Türkiye’ye de yansıması var. Türkiye de spot LNG’yi kış döneminde 50-52 kargo almak zorunda konut talebinden ötürü. Spot enerji tümüyle TTF’ye (AB gaz transfer merkezi) endeksli alınıyor. Keza Ruslar da uzun vadeli kontratları TTF’ye endeksledi. Türkiye’nin de ortalama alım fiyatı yükseliyor bu gelişmeler sebebiyle.

Avrupa da bu noktaya geldi. Önümüzdeki yıl talebi tekrar düşürecekler. Zira doğalgazı ikame etmek için elektriği ve ısı pompalarını kullanıyorlar. Elektrikte nispeten rahatlar işte nükleer var, yenilenebilir enerji var. Yenilenebilir enerji de mevsimsel periyotlardan etkilenebiliyor. Rüzgar yapıtsa ya da güneş varsa var. Geçen sene çok berbattı. Bu sene nispeten iyi, kış kuralları daha çetin geçiyor Avrupa’da. Avrupa bu Ukrayna krizinden sonra yeraltı depolarına kışa dolu girme mecburiliği getirdi. Kasım ayına yüzde 95 dolulukla girdiler. Fakta kış koşulları çetinleşince doluluk oranı yüzde 70’lere düştü. Soğuk devam ederse ben martın ikinci yarısından sonra Avrupa’da alarm zillerini bekliyorum. Bu doğal olarak LNG fiyatlarını ve talebi de arttıracak.”

“Enerji Hub’ı yani merkezi olmak ne demek? Ticaret merkezi gibi. Gaz, elektrik vs. son 20 yılda Avrupa’da emtia oldu. Ticaret merkezi olabilmek için emtianın kaynaklarını çeşitlendirmesi gerekiyor. Hem alıcının hem satıcının buluştuğu ve ticaretini yaptığı bir ortamdır bu merkezler. ‘Hub olacağım’ diyerek Hub olunamıyor. Bunun altyapısını sağlamak gerekiyor. Bir ticaret merkezi olmak için öncelikle sermaye piyasanızın ve finans dalının hazır olması gerekiyor. Fakat üç şart var önce: Tüzel, ticari ve teknik pürüzlerin kalkması. Teknikten başlayalım. Kapasite kısıtlarını kaldırırsanız, gaz tedarikçisi eserini rahatlıkla pazara getirebilir. Türkiye son beş yılda bu bahiste çok yol aldı. Giriş noktalarını artırıp kapasite kısıtlarını azalttı. İkinci mahzur ticari mani. Bir piyasada fiyatın oluşması için Ekonomi 101 derslerinde görüldüğü benzeri arz-talebin kesiştiği nokta, fiyatın oluştuğu noktadır. Şayet dışarıdan müdahale yapıyorsanız, fiyatları baskılıyorsanız ya da sübvanse ediyorsanız orada limit sonsuza sarfiyat. Yani fiyat oluşmaz.

Türkiye’de yıllardır sübvansiyon meselemiz var. Gaz fiyatları baskılanıyor ve gerçek maliyetler tüketiciye yansımıyor. Tabii sübvansiyon olmasa vatandaş sıkıntı çekebilir. Fakat herkesin sübvansiyon ihtiyacı yok. Bin metrekarelik yalıdakiler de sübvanse edilmiş gazı kullanıyor, Sultanbeyli’deki Ayşe Teyze de kullanıyor. Bu direkt takviyelerle yapılmalı. İngiltere, Fransa bile yapıyor. Dar gelirliye direkt destek yapacaksınız. Fakat gerçek fiyatı ödeyebilenlerden gerçek fiyatı alacaksın. Biz restoranlarda sigara içeceğiz diye atmosferi ısıtıyoruz. Burada enerji yakılıyor, gaz yakılıyor. Sübvansiyonlara kesinlikle karşıyım. Fiyat bizatihi oluşmayınca bu ticari mahzur oluyor. Kimse o pazarda gelip gazını tüketiciye satmıyor.

Üçüncü pürüz de hukuksal mani. Bu, pazara giriş çıkışlardaki mani. Bugün herhangi bir alıcı ya da tedarikçi kolaylıkla gelip malını satıp alamıyor. Önemli lisanslamalar var. Mesela bugün ben istesem şimdi cep telefonumdan TTF’den vadeli doğalgaz kontratı alabilirim. Ya Da bankalar aracılığıyla yapabilirim. Bu mlesef Türkiye’de mümkün değil. Bu kurallar oluşmadığı için 20 yıldır Hub olacağız diyoruz ama bir arpa uzunluğu yol alamadık. Bu ticaret merkezini işletecek bir altyapı kurulalı 10 sene oldu ama çok yol alamadık. Hub olacağız deyince Hub olunamıyor. Pekala Ruslar neden bu türlü diyor? Türkiye’nin Hub olma hevesini görüyorlar. Avrupa’ya da Rus gazının ismini değiştirecekler. Yani Türkiye’de ulusallaşmış gaz benzeri düşünün. Buraya Azerbaycan gazı geliyor, İran gazı geliyor, Amerikan gazı geliyor, Nijerya gazı geliyor vs. Türkiye havuzu üzerinden Avrupa’ya daha fazla gaz satmak istiyorlar. Ama onların anladığı Hub ile dünyadaki ticaret merkezi mantığı, ya da Türkiye’nin anladığı ticaret merkezi anlayışında farklılık var. Bu yüzden yol alamadık. Ayrıyeten şimdi Türk Akım 2’den gelen hacmin tamamı Avrupa’ya gidiyor. Orada Ukrayna’daki hattı ikame edecek yani Avrupa’ya daha fazla gaz götürecek bir hacim yok mlesef.”

“Bu Katar öyküsü, 2009’dan da öncesine gidiyor. 2006 yılında eski Özal döneminin Devlet Bakanı Güneş Taner ile evinde bir araya geldik ve enerjiyi konuşuyorduk. Kendisi 1984’leri anlatıyordu. SSCB ile yapılan hükümetler arası mutabakatların ve doğalgaz alım-satımının içinde bulunmuştu. Bahis Katar gazına geldi sonra. Çalışma odasından bir harita getirdi. Turgut Özal kendi eliyle işaretlemiş, kendi el yazısı vardı. Hala Güneş Bey’de vardır bu harita sanıyorum. Özal ta 1986’da bunun hayalini kurmuş. O tarihte Katar, dünyaya gaz satmıyordu. Katar ilk gazını 1996’da LNG olarak sattı. Bu anlattığım anekdot 2006 yılından. Özal’ın haritasının üzerinden 39 yıl geçmiş ve biz hala Katar gazını konuşuyoruz. Gazın piyasaya ulaşması halinde bir pahası var. Evvelden LNG teknolojileri daha kıymetliydi. Şu Anda onlar gelişti. Katar, Türkiye dahil dünyaya gaz satıyor. Güney Amerika’dan ABD’ye, Afrika’dan Uzakdoğu’ya dünyanın en büyük LNG satıcısı Katar. Bundan Ötürü boru hattında kaynak ve pazar birbirine göbek bağıyla bağlıdır. Bütün riskleriyle siz bunu satın alırsınız. Dört tane ülkeden geçecek konuştuğumuz proje. Suudi Arabistan, Ürdün, Suriye, Türkiye. Buradan da Avrupa’ya gidecek. Bu ülkelerin hem siyasi hem ticari riskleri alınacak. Suriye’de belirsizlik bence onlarca yıl sürecek.

Katar’dan yalnızca Gaziantep hududu 2 bin 600 kilometre. 2 bin 600 kilometrelik bir boru sınırının TANAP maliyetlerini söylüyorum. TANAP yalnızca Türkiye içinden geçen bir çizgidir. TANAP maliyetleriyle 2 bin 600 kilometrelik, 56 inç bir boru hattı, 15 milyar dolara mal olur. 15 milyar dolarlık bir yatırımın geri ödemesi için de uzun periyotlu mukaveleler olması gerekiyor ki nakit akışı sağlansın. Avrupa’da aslında uzun periyotlu kontratlar mevzuatsal olarak yasak. Katar istese, projeyi anlatıp Avrupa’nın kapısını çalsa bile, AB mevzuatına göre hiçbir ülke bu türlü 15-20 yıllık bir anlaşma imzalayamaz. Bundan Ötürü en son yatırım kararı alınabilecek bir proje değil.

Suriye’deki rejim değişikliğini herkes doğalgaza bağlıyor. Fakat o hususa girersek olayın farklı boyutları var. İsrail’in güvenliği, İran’la Lübnan Hizbullahı bağının kesilmesi vs. Gazla ilgisi yok. Bilakis geçmişte aslında NABUCCO benzeri çöpe atılmış bir proje var. NABUCCO neydi? Azerbaycan’dan gazı Avrupa’ya getirme projesiydi. NABUCCO’yu geliştirmek isteyen şirketler de Avrupalı firmalardı. Buna benzer projelerde Katar’ın tedarikçi olarak bulunmadığı projenin gerçekleşme imkanı yok. NABUCCO çöpe gitti. TANAP’ın içinde SOCAR vardı. Azerbaycan vardı. Hayata geçti. Katar’dan doğalgaz hattı çekmek için Katar’ın niyeti olması gerekiyor. Hakeza Katar Dışişleri Bakanlığı böyle bir projeyi yalanladı. Türkiye’de ve Avrupa’da birtakım ögeler hayal görüyor. Merhum Turgut Özal da 1986’da o rüyayı görmüştü. Hayal hala devam ediyor. Bizim artık iç ve dış siyasette enerjiyi konuşmamamız gerekiyor. Konuşulunca gerek Putin, gerek Erdoğan, gerek von der Leyen bunu konuşunca olay ekonomi mecrasından siyasi mecraya çekiliyor ve tüketiciler olarak buna benzer işlerin bedelini ödüyoruz.”