Çiftlik etkisi: Ahırdaki bakteriler alerjiden koruyor mu?

On yıllardır araştırmacıların gözlemlediği bir olgu var: Çiftliklerde büyüyen çocuklarda astım, saman nezlesi ve nörodermatit, diğer çocuklara kıyasla daha az görülüyor. “Çiftlik etkisi” olarak adlandırılan bu olgu, çok sayıda araştırmada ortaya kondu. Peki bu etki nasıl oluşuyor?

Olası açıklamalardan biri, inek ahırlarında olduğu gibi çok çeşitli mikroorganizmaların bulunduğu bir ortamla yoğun temas. Ancak gerçekte hangi mikroorganizmaların rol oynadığı ve bunların bağışıklık sistemini nasıl etkilediği uzun süre belirsiz kaldı.

Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi Hastanesi’nden (LMU) epidemiyolog Markus Ege’nin liderliğindeki uluslararası bir araştırma ekibi şimdi ilk kez, bu koruyucu etkinin önemli bir bölümünü açıklayabilecek somut bakteriler ve bunların metabolizma ürünlerini belirledi.

Çiftlikte alerji neden daha az?

Çiftlik etkisi uzun süre hijyen hipoteziyle açıklandı. 1989’da ortaya atılan bu hipotez, basitleştirilmiş haliyle, çocukların yaşamlarının ilk yıllarında çok az mikroorganizmayla karşılaşmaları durumunda bağışıklık sistemlerinin daha kötü geliştiğini öne sürüyor.

Markus Ege, “Çiftliklerde büyüyen ve çok çeşitli mikroplara maruz kalan kız ve erkek çocuklarda bu sorun belirgin biçimde daha az görülüyor” diyor. Ege’ye göre bu çocukların bağışıklık sistemi, ahır havasındaki bakterilerle sürekli bir tür “antrenman” yapıyor ve böylece aşırı iltihaplanma tepkilerinden kaçınmayı öğreniyor.

Ancak araştırmacılar bugün hijyen hipotezine biraz daha ayrıntılı yaklaşıyor. Örneğin Şilili alerji uzmanı Arturo Borzutzky, Latin Amerika’daki kentlerde yaşayan birçok insanın aynı anda çok sayıda bakteriye maruz kaldığını ancak buna rağmen astımın yaygın olduğunu hatırlatıyor.

DW’nin sorularını yanıtlayan Borzutzky, “Hipotezin en basit hali bunu açıklayamıyor” diyor. Ancak Ege’nin yeni çalışmasının daha kesin bir açıklamayı desteklediğini belirtiyor:

“Alerjilere karşı koruyan şey genel olarak mikroplara maruz kalmak değil, belirli mikrobiyal sinyaller.”

Başka bir deyişle, koruyucu etki için mümkün olduğunca çok mikrop değil, belirli mikroorganizmalar belirleyici gibi görünüyor.

Alerjik hastalıklar çocukluk çağında sık görülüyor. Araştırmalar, çiftlik ortamındaki belirli mikroorganizmalarla erken yaşta düzenli temasın bağışıklık sistemini etkileyerek bu riski azaltabileceğine işaret ediyor.Fotoğraf: imago imges

“Daha fazla doğa” değil, dokuz bakteri

Araştırma kapsamında uluslararası ekip, Avrupa’daki araştırmalara katılan binden fazla çocuğa ait örnekleri ve sağlık verilerini analiz etti. Burun sürüntüleri ile evlerden ve inek ahırlarından alınan toz örnekleri de incelendi.

Modern gen ve metabolizma analizleri sayesinde araştırmacılar, astım ve alerjik hastalıklara karşı koruyucu etkiyle özellikle yakından ilişkili dokuz bakteri tespit etti. Araştırmacıların hesaplamalarına göre bu bakteriler, astımdaki koruyucu etkinin yaklaşık üçte ikisini, saman nezlesi ve nörodermatitteki etkinin ise yaklaşık yarısını açıklıyor.

Astım, saman nezlesi ve nörodermatit, birbiriyle yakından bağlantılı üç alerjik hastalıktan oluşan “atopik üçlü” olarak adlandırılıyor.

İnekten havaya, havadan çocuğa

Ancak bakterilerin kendileri hikâyenin yalnızca bir bölümünü oluşturuyor. Asıl belirleyici olanın, bu bakterilerin ürettiği metabolizma ürünleri olduğu düşünülüyor.

Araştırmacılar çalışmalarında ilk kez olası bir etki zinciri tanımlıyor:

“İneklerin bağırsaklarındaki bakteriler metabolizma ürünleri üretiyor. Bunlar ahır havasına ve toza karışıyor. Çocuklar bu maddeleri soluduğunda solunum yollarındaki belirli reseptörler harekete geçiyor. Sonuç olarak iltihaplanma tepkileri baskılanıyor ve alerji riski azalıyor.”

Araştırmacılara göre alerjiye karşı koruyucu etki, yalnızca çiftlik ortamındaki bakterilerden değil, bu bakterilerin ürettiği ve ahır havası ile tozuna karışan mikrobiyal ürünlerden de kaynaklanıyor olabilir.Fotoğraf: BR

Alerjiden korunmada ilk 1000 gün neden önemli?

Peki bu temas tam olarak ne zaman özellikle önemli? Güncel çalışma ilkokul çağındaki çocuklar üzerinde yapıldı. Ege, DW’nin sorusuna verdiği yanıtta, “Dolayısıyla etkinin yaşamın ilk yıllarında gerçekleştiği kesin” diyor.

Daha önceki araştırmalar ayrıca bu etkinin doğumdan önce başlayabileceğine işaret ediyor. Hamilelerin düzenli olarak ahır ortamında bulunması, henüz doğmamış çocuğun bağışıklık sistemini etkileyebiliyor.

Doğumdan sonra da başka hassas dönemler geliyor. Ege’ye göre anneden geçen antikorların sağladığı “yuva koruması” yaklaşık altı ay sonra azaldığında solunum yolu enfeksiyonları artıyor. Daha sonra kreş ve anaokuluna başlanmasıyla çocuklar yeni hastalık etkenleriyle karşılaşıyor. Tüm bunlar bağışıklık sisteminin biçimlenmesine katkıda bulunuyor.

Her astım türü aynı değil

Çiftlik etkisi artık birçok ülkede gözlemleniyor. Ancak bunda rol oynayan çevresel etkenlerin bölgeden bölgeye farklılık gösterdiği anlaşılıyor.

Ege bunu şöyle açıklıyor:

“Örneğin Çin’de kümes hayvancılığı daha önemli bir rol oynarken bizim bulunduğumuz bölgelerde süt hayvancılığı açık biçimde belirleyici. Dünyanın her yerinde aynı bakterilerin rol oynayıp oynamadığının ise henüz araştırılması gerekiyor.”

Ege ve Borzutzky aynı zamanda çiftlik etkisinin önemini de daha geniş bir çerçeveye oturtuyor. Çünkü bu etki, çok daha büyük bir yapbozun yalnızca bir parçası.

Ege’ye göre hava kirliliği, pasif sigara kullanımı, maddi sıkıntılar ve psikolojik sorunlar gibi faktörler, dünya genelinde astım riski açısından çok daha büyük önem taşıyor. Yapısal ırkçılık da örneğin daha kötü konut koşulları, daha yüksek çevresel yükler veya sağlık hizmetlerine erişimin zorlaşması yoluyla sağlığı etkileyebiliyor.

Çiftlik etkisine ilişkin yeni çalışma esas olarak astımın alerjik bileşenini açıklıyor. Latin Amerika’daki alerjilerle ilgili kısa süre önce bir başyazı kaleme alan Şilili alerji uzmanı Arturo Borzutzky de buna dikkat çekiyor.

Borzutzky’ye göre Latin Amerika kentlerinde görülen astım vakalarının çoğu aslında öncelikle alerjik değil:

“Latin Amerika kentlerinde yaygın görülen astımın büyük bölümü atopik değildir. Alerjenlere karşı duyarlılıktan çok yoksulluk, kalabalık yaşam koşulları, hava kirliliği ve enfeksiyonlarla ilişkilidir.”

Astımın her türü aynı nedenlere dayanmıyor. Araştırmacılara göre “çiftlik etkisi” daha çok astımın alerjik bileşenini açıklıyor.Fotoğraf: H.Wiedl/picture-alliance/ZB

“Çiftlik etkisi” ilaç olabilir mi?

Araştırmanın en önemli mesajı doğrudan “çiftliğin” kendisiyle ilgili değil. Asıl önemli bulgu, belirli astım ve alerji türlerine yakalanma riskinin doğru mikroorganizmalarla temas sayesinde azaltılabileceği.

Buradaki temel soru, bu ortamdan gelen hangi biyolojik sinyallerin koruyucu olduğu ve bunlardan nasıl yararlanılabileceği. Uzun vadeli hedef ise çiftliğin doğal koruyucu etkisini tıbbi olarak taklit etmek. Ege, “Elbette esas hedefimiz bu. Aksi halde araştırmamızın bir anlamı olmazdı” diyor.

Ancak bunun gerçekten ilaçlara veya koruyucu tedavilere dönüşmesi için daha çok zaman gerekiyor. Ege bunun gerçekçi olduğunu düşünüyor, “ama yakın zamanda değil” diyor. Yeni etkin maddelerin geliştirilmesi ve gerekli ruhsatlandırma süreçleri genellikle onlarca yıl sürüyor.

Kenttlerde alerjiden korunma

Zaman zaman çiftlik ziyaretinde bulunmanın benzer bir koruyucu etki sağlayıp sağlamadığı henüz bilinmiyor. Ancak bugüne kadarki araştırmalar, düzenli temasın tek seferlik ziyaretlerden daha önemli olduğuna işaret ediyor. Daha önceki bir araştırmada ancak ahırda en az haftada bir kez bulunulmasıyla bağlantı tespit edilmişti.

Ege, “Çiftlikte birkaç günlük tatil yeterli olmayacaktır” diyor. Buna rağmen böyle bir tatilin hayvanlarla, doğayla ve çeşitli çevresel unsurlarla temas gibi başka açılardan değerli olabileceğini belirtiyor.

Ancak çiftlik etkisine ilişkin araştırmalar kent yaşamına karşı bir yaklaşım anlamına gelmiyor. Aksine Borzutzky, kentsel yaşam alanlarının da sağlık açısından avantaj sağlayabileceğine dikkat çekiyor:

“Örneğin kentlerde aşılara erişim kırsal bölgelere göre çoğu zaman daha iyi. Aşılar, bağışıklık sistemini yararlı biçimde eğitmek yerine genellikle solunum yollarına zarar veren ağır solunum yolu enfeksiyonlarını önlüyor.”

Kentlerde aşıya erişim genellikle daha kolay. Uzmanlara göre aşılar ağır solunum yolu enfeksiyonlarını önlemede önemli; buna karşılık kısa süreli çiftlik tatilleri alerjilere karşı benzer bir koruma sağlamıyor.Fotoğraf: Danny Lawson/PA/picture alliance

Borzutzky, buna örnek olarak Şili’deki ülke çapındaki RSV bağışıklama programını gösteriyor. Bu program, çoğunlukla RS virüsünün yol açtığı ağır bronşiolit vakalarını bebeklerde belirgin biçimde azalttı ve önümüzdeki yıllarda astım görülme sıklığını da etkileyebilir.

Borzutzky’nin kentlerde yaşayan ailelere yönelik pratik mesajı şu:

“Normal kirden, evcil hayvanlardan ya da kardeşlerden korkmayın; bu temaslar muhtemelen yararlı bile olabilir. Ancak aynı zamanda sigara dumanı ve hava kirliliği gibi bilinen risk faktörlerinin de ciddiye alınması gerekiyor.”