İsviçre’de yapay deprem oluşturulacak: Endişeye gerek yok

İsviçre’nin güneyinde yer alan ve İtalyanca konuşulan Tessin kantonunda kurulan özel bir yer altı laboratuvarında bu hafta uzmanlar, deneme amaçlı bir yapay deprem oluşturacak.

Dünyada eşi benzeri olmayan, bu deney için kurulan kaya laboratuvarında uzmanlar; deprem öncesinde, sırasında ve sonrasında kayaların basınç ve sarsıntı karşısındaki tepkisini ve değişimini gözlemleyecek. Bunun için kurulan yüzlerce sensör, su basıncı kullanarak yapay bir depremi tetikleyecek.

Projenin bilimsel koordinatörü ve ETH Zürih – İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü öğretim üyesi sismolog Men-Andrin Meier, söz konusu deneyle kayaların davranışı, tepki ve değişimi sayesinde gelecekte deprem tahminlerini mümkün kılabilecek modeller bulmayı umduklarını belirtiyor.

Depremlerin ne zaman meydana geleceğini öngörmek imkansız, ancak isviçreli araştırmacılar yeraltında kurdukları kaya laboratuvarındaki yapay sarsıntıyla bu alanda daha fazla bilgiye ulaşmayı amaçlıyorFotoğraf: Tunahan Turhan/IMAGO

Projenin adı “FEAR” ama korkmaya gerek yok

“FEAR” kısaltmasını taşıyan proje, İngilizcede “korku” anlamına gelse de projenin koordinatörü Meier’e göre endişelenecek bir durum söz konusu değil. Zira FEAR, aslında “Fault Activation and Earthquake Rupture” (Fay Aktivasyonu ve Deprem Kırılması) ifadesinin kısaltması.

Uzman Meier, Alman Haber Ajansı’na (dpa) yaptığı açıklamada, “1 büyüklüğünde bir sarsıntıdan bahsediyoruz. Depreminin yüzeyde hissedilebilmesi için bundan 200 kat daha güçlü olması gerekir” diyerek gerçekleştirilecek çalışmayı “minik bir deprem” olarak tanımlıyor.

İsviçre Alpleri’nde her yıl yüzlerce deprem meydana geliyor ancak zamanı öngörülemediğinden tam olarak amaçlanan ölçümler yapılamıyorFotoğraf: Valentin Flauraud/KEYSTONE/dpa/picture alliance

Normalde depremlerin ne kadar yıkıcı olacağı birçok faktöre bağlı olsa da büyük hasarlar genellikle 5 büyüklüğünden itibaren görülüyor. İsviçre’de kurulan kaya laboratuvarındaki benzeri 1 büyüklüğündeki sarsıntılar ise “mikro deprem” olarak kabul ediliyor ve her yıl insanlar tarafından fark edilmeden aslında milyonlarca kez meydana geliyorlar.

Kayaların bir-iki milimetre hareket etmesi bekleniyor

Deney sırasında kazara daha büyük bir depremin tetiklenmesi ihtimalinin çok düşük olduğunu da vurgulayan Meier, “Sadece bir kilometre derinlikteyiz ve bu derinlikteki kaya gerilimleri genellikle daha büyük depremler için yeterli değil” bilgisini aktararak endişeye gerek olmadığını ifade ediyor.

Deneyi hazırlayan araştırmacılar, yaklaşık 100 metrelik bir kırılma hattında kayanın sadece bir veya iki milimetre hareket edeceği bir sarsıntı öngörüyor. Kaya kütlesi 24 saat gözetim altında tutulurken, beklenmedik bir aktivite görülmesi halinde de deneyin her an durdurulması mümkün.

Deprem deneyi için kurulan Bedretto Kaya LaboratuvarıFotoğraf: Samuel Golay/KEYSTONE/picture alliance

Dünya çapında benzersiz bir laboratuvar

Deprem deneyi için kurulan Bedretto Kaya Laboratuvarı, İsviçre Alplerinin kalbinde yer alan Gotthard bölgesindeki zemin tüneli inşaatı sırasında geçici olarak açılan ve daha sonra devre dışı bırakılan bir tünelde yer alıyor.

Yapay deprem deneyini yöneten Meier, sensörler için 40’tan fazla sondaj deliği açılarak bu laboratuvarın yıllar süren bir çalışma sonucu kurulduğunu belirtiyor ve “Başka araştırma projeleri de var ancak bir fay hattının bu kadar yoğun cihaz ve sensörle donatılmış olması küresel ölçekte benzersiz bir durum” diyerek laboratuvarın dünyadaki tek örneği olduğunun altını çiziyor.

Dünyada başka benzer projeler olsa da bir fay hattının bu kadar yoğun cihaz ve sensörle donatılmış olması Bedretto’da yapılacak deneyi küresel ölçekte benzersiz kılıyor Fotoğraf: BedrettoLab/ETH Zürich/dpa/picture alliance

Yapay deprem nasıl oluşturulacak?

Deneyde, hortumlar aracılığıyla kaya katmanları arasına basınçla su basılacak. Sarsıntının hangi basınç derecesi ile tetikleneceği veya kayaların ne kadar hızlı hareketleneceği tam olarak bilinmiyor. Meier ve ekibi, depremin meydana geleceği süre için on günlük bir zaman dilimi öngördüklerini ancak bu kadar beklemeden de sonuç alınabileceğini belirtiyor.

Yapay deprem deneyiyle yapılacak ölçümlerin; dünya genelindeki büyük depremlerdeki kırılma süreçlerinin yani kırılmanın ne zaman hızlandığı, ne zaman durduğu veya ne kadar enerji ortaya çıktığı gibi noktaların daha iyi anlaşılmasına yardımcı olması hedefleniyor.

Alpler sürekli küçük sarsıntıların yaşandığı aktif bir sıradağ olsa da depremlerin nerede ve ne zaman meydana geleceğini önceden bilmek mümkün değil. Bu nedenle doğal depremleri doğrudan ölçmek pratikte yapılamıyor. Bu projeyle ise sarsıntı, sensörlerin tüm ölçümleri kaydedebileceği noktada kontrollü olarak oluşturulacak.

dpa / ETO,TY