Avukat Demirkale yanıtladı: Çocuk istismarı nedir, yasalar ne diyor, uygulamada ne tür eksiklikler var, neler yapılmalı?

Volkan Kahyalar
Çocuk istismarı, toplumun ne yazık ki bir türlü kapanmayan ve kapanmasını en çok istediğimiz yaralarından biri haline geldi. Her geçen gün artan olaylar ve bu hadiselere gösterilen yansılar, medyanın da bu sorunu daha yakından ele almasına neden oluyor. Lakin, böylesine hassas bir hususun işlenişi büyük bir sorumluluk ve ihtimam gerektiriyor. “Çocuk istismarı nedir?”, “Çocukların hakları nasıl korunur?”, “Hukuk bu mevzuda nasıl devreye girer?” benzeri kritik soruların karşılıklarını bulmak için Avukat Ayşenur Demirkale ile bir konuştuk.   Avukat Ayşenur Demirkale, çocuk istismarının sırf fizikî şiddetle sınırlı olmadığını, ruhsal ve ekonomik boyutlarının da en az öbürleri kadar yıkıcı olduğunu vurguladı. İstismarın, sanıldığından çok daha derin ve çok taraflı bir toplumsal sorun olduğunu belirten Demirkale, bu mevzuda en kritik noktanın toplumsal farkındalığın artırılması olduğunu ifade etti. Dünya Sağlık Örgütü’nün tarifine dayanarak, toplumun her bölümünün çocuk istismarı konusunda bilinçlenmesi gerektiğini vurgulayan Demirkale, Yargıtay kararlarında her hadisenin özgün bir şekilde ele alındığını ve ceza maddelerinin çocukların korunmasındaki hayati rolünü de ekledi.  

Ayşenur Demirkale

“Farklı disiplinlerle bir ortada tartışılması gereken bir husustur çocuk istismarı”
– Son günlerde medya aracılığıyla çocuk istismarları ve çocuk cinayetleri üzerine olaylara şahit oluyoruz. Kamuoyunda da bu husus bağlamında makul tanımlar yapılıyor. Bu tanımlar sonucunda de herkes bir şekilde muhakkak bahislere yorumlar yapmaya başladı. Ama bunun hangisi doğru, hangisi yanlış? Bu noktada çocuk istismarının hukuken nasıl tanımlanıyor? Şunu kabul etmek lazım: Kamuoyunda sansasyonel birtakım hadiseler gündeme geldiğinde tartışılan bir mevzudur çocuk istismarı. Ama biz şayet bütünlüklü bir siyaset ile birlikte bu meseleleri çözmek istiyorsak ve kamuoyunun dikkatini de bu alandaki çalışmalara ağırlaştırmak istiyorsak, sıklıkla istismar meydana gelmeksizin dahi bu mevzuları tartışmamız değer taşımakta. Çok farklı disiplinlerle bir ortada tartışılması gereken bir husustur çocuk istismarı konusu. Dünya Sağlık Örgütü’nün bir tarifi var: “Çocuğun sıhhatini, fiziki ve ruhsal gelişimini olumsuz etkileyen, bilerek yahut bilmeyerek bir yetişkin çocuğun içinde yaşadığı toplum, devlet tarafından yapılabilen hareketlerdir” şeklinde tanımlıyor. Burada bilerek ve isteyerek ya da herhangi bir şekilde bilmeyerek de çocuğun zarara uğradığı haller istismar olarak değerlendirilmekte. Yargıtay kararlarında da çocuk istismarı her olaya mahsus olarak tanımlanmakta. Ama esas itibarıyla bu tarif üzerinden şekillenmekte.

“Fiziksel, ruhsal ve ekonomik istismar olarak alt başlıklara ayrılıyor”
Çocukların istismarı fizikî, ruhsal ve ekonomik istismar olarak alt başlıklara ayrılmış vaziyette. Ama algımız itibarıyla genel olarak çocuk istismarı denildiğinde fizikî kaba şiddet ve çocuk cinsel istismarı geliyor. Diğer istismarlarıyla bir bütünlüklü olarak bu mevzuyu pahalandırmak lazım. İşin gerçeği bunların arasında çok kesin hudutları da çoğu zaman mümkün olamamakta. Birçok hadisede bu istismar çeşitleri iç içe. O nedenle evet farklı.

“Bilerek ve isteyerek bir zarar söz mevzusuysa, suç tipinin ağırlaştırılmış halinden cezalandırma gerçekleştirilir”
Özellikle son yıllardaki teknolojideki gelişmeler ya da insan bağlarındaki farklılaşmalarla birlikte değerlendirildiğinde istismar cinslerinde de farklılık oluşmakta. Ama bütün bunların tamamını çocuk istismarı başlığı altında kıymetlendirmek yanlış olmayacaktır. Hukukî manada baktığımızda bilerek, isteyerek çocuğa verilen ziyanlar ya da ihmal yoluyla çocuğa verilen ziyanların tamamı ceza kanunlarında yaptırıma bağlanmakta. Şayet bilerek ve isteyerek yani istismar olarak isimlendirdiğimiz bir zarar söz mevzusuysa, bu takdirde ceza kanunlarında var olan suç tipinin ağırlaştırılmış halinden cezalandırma gerçekleştirilir. Örneğin yaralama, öldürme benzeri eylemler çocuğa karşı işlenmişse o fiile ceza kanundaki yaptırımı ağırlaştırılmış halde karar kurulur. İhmal hallerinde de ihmale neden olan bireylerle ilgili soruşturma süreçleri gerçekleştirilir ve onlar da Türk Ceza Kanunu’nda yaptırıma bağlanmıştır ama taksirle bedellendirilen bir kavramdır. Dikkat ve itina yükümlülüğüne terslik çerçevesinde öngörülemeyecek sonuçların meydana gelmesi olarak ifade etmek mümkündür. Burada taksirle bir cezai sonuçtan bahsedebilmek için de suç olarak düzenlenmiş olması kaidesi gerekmekte ama ceza kanununda yer alan bir karar nedeniyle bu bahisteki fail olarak isimlendirdiğimiz bireylere ceza verilmemesi yoluna da gidilebilir. Meydana gelen sonuç, işlenen fiilden daha ağır acı ve hüzne neden olmuşsa, ceza verilmesi yoluna gidilmeyebilir. Örneğin camın açık kalıp temizlik yaparken çocuğun oradan sarkıp düşüp ölmesi halleri ya da yaralanması benzeri eylemliliklerde daha farklı bir süreç işlenmekte. Zira burada kasıt çocuğa zarar verme kastı değil. Kendi dikkatsizlik ve tedbirsizlik ile bu mevzunun kıymetlendirilmesi mümkün olmakta.

“İhmal, istismar mağduru çocuklar, suç mağduru çocuklar ve suça sürüklenen çocuklar açısından aslolan kesinlikle korunma gereksinimlerine itina göstermek olmalı”

– Bu noktada çocuk istismarı davalarında dava süreçleri nasıl işliyor? Başvuran bireyler hangi süreçlerden geçiyor?
Şimdi Çocuk Koruma Kanunu ismini verdiğimiz bir kanun var ve o kanun çerçevesinde çocuklar iki başlık altında tanımlanıyor. Birisi korunma ihtiyacı olan çocuk. Burada korunma ihtiyacı olan çocuk çerçevesinde ihmal ve istismar edilen çocuklarla suç mağduru çocukları birlikte pahalandırmak lazım. Bir oburu de suça sürüklenen çocuk olarak isimlendirdiğimiz ceza kanunlarındaki fiillerle ilişkilendirilen çocuklar. Korunma ihtiyacı olan çocuk, yani ister ihmal ve istismar edilen çocuk olsun ister suç mağduru olan çocuk olsun, bu çocuklarla ilgili süreçlerin tamamında maddelerde onların desteklenmesine dönük birtakım düzenlemeler söz konusu. Mesela suç mağduru çocukların kesinlikle bir avukat yardımından faydalanması, beyanlarının alınması süreçlerinde ses, görüntü kaydı yapılması, cinsel suç işlenmesi halinde buradaki beyanların ve ilk muayenenin Çocuk İzlem Merkezi ismi verilen alanlarda yapılması. Duruşmalarda, duruşma süreçlerinde travmaların önüne geçmek ismine adli görüşme odası verilen uygulamaların kullanılması. Davalara katılma hakkı. Kanıt toplama hakkı. Kendisini vekil aracılığıyla temsil ettirme. Şüpheliler, sanık ebeveynleri ya da bakımından sorumlu olan bireyler ise bunlara temsiline dönük diğer şahısların kayyım atanması benzeri süreçlerin işlenmesi ya da meydana gelen yargılama sonucunda ortaya çıkan kararlara itiraz etme hakkı benzeri birtakım hakları bulunmakta. Üstelik ayırt etme gücüne sahip çocukların kendi başlarına vekaletname çıkarma hakları da bulunmakta. Ama şunu ifade etmek gerekir: İhmal, istismar mağduru çocuklar, suç mağduru çocuklar ve suça sürüklenen çocuklar açısından aslolan kesinlikle korunma gereksinimlerine ihtimam göstermek olmalı. Bizim maddelerimizde bu çocuklarla ilgili süreçlerin kesinlikle aile ve sosyal hizmetlere de bildirilmesi ve oranında bir kontrol gerçekleştirilmesine dair düzenlemeler olmakla birlikte, eksik kalan bahislerden birisi. Bilhassa suça sürüklenen çocuklar bu mevzuda son derece ihmal edilir. Karar katılaşıncaya kadar çocukların korunmasına dair düzenlemelerin uygulanmasına dair eksiklikler söylediği söz edilen olmakta. Ama korunma ihtiyacı olan çocuklarda da, suça sürüklenen çocuklarda da korunma ihtiyacı kesinlikle ilk elden kıymetlendirilmesi gereken bahisler. Yasal mevzuatta bunlar son derece detaylı olarak düzenlenmiş vaziyette. Esas itibarıyla kabul etmek gerekir ki korunma sürecindeki eksiklikler, adalet sistemi içerisine girdikten sonraki korunma sürecindeki biraz uygulamadan kaynaklanan eksiklikler.

“Yeter ki birileri uygulamak istesin…”
– Pekala çocuk istismarında uluslararası mutabakatların türel tesirleri ne şekilde? Uluslararası mukaveleler genel bir çatıyı belirler ve iç hukuktaki düzenlemelerin de buna uygun olarak yapılması gerekir. 2005 yılında Avrupa Birliği’ne ahenk kanunları çerçevesinde Çocuk Koruma Kanunu ismini verdiğimiz yasal mevzuat gerçekleştirildi. Aynı zamanda Ceza Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu birtakım değişiklikler oldu. Çocuk lehine olarak ifade edebileceğimiz uluslararası kontratlarda çocuğa ilişkin düzenlemelerin başlıcası olan Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Mukavelesinde “ekonomik, sosyal, kültürel haklara ilişkin her türlü imkanın çocuklara sağlanması için devletler elinden geleni yapması gerektiğini” söyler. İç hukuk mevzuatı da buna uygun hale getirilmek zorundadır ve getirilmeye de çalışılmaktadır. Örneğin çocuk mahkemelerinin kurulması, çocuklarla ilgili sosyal inceleme raporu hazırlanması, tutuklamanın son deva olması ya da onarıcı adalet sisteminin tartışılması uluslararası mukaveleler çerçevesinde gerçekleştirilmekte. Eksiklikleri olmakla birlikte ahenk maddeleri bir bütün olarak bakıldığında ana unsurların tamamının uluslararası mukavelelerde olduğunu kabul etmek gerekir. Aslında şunu söylemek yanlış olmayacak: Kâfi ki birileri uygulamak istesin. Çocuk Müdafaa Kanunu’nun temel prensipleri ve uluslararası mukaveleler, çocukların korunmasına dair düzenlemenin asıllarını belirlemekte. Uygulama noktasındaki kararlılıktır çok önemli olan. – Diğer prosedür ve maddelerde olduğu gibi. Evet evet.  

Fotoğraf: Serra Akcan / csgorselarsiv.org

Medyanın rolü nedir?
– Medya çalışanlarının yaptığı kimi haberler var ve bu haberlere bazen tırnak içerisinde tasvip etmeyeceğimiz, onaylayacağımız manşetler atıyorlar. Bunlar tüzel süreci etkiliyor mu yahut etkiliyorsa nasıl etkiliyor? Bu alandaki çocukla ilgili çalışanların ya da çocuk haberciliğini gerçekleştirenlerin dikkat etmesi gereken en çok önemli kural zımnilik. Çocukların tanınmasına, kimlik bilgilerinin ortaya çıkmasına neden olacak hiçbir haber lisanının kullanılmaması gerekir. Şu Anda medyanın çocuk haberciliğinde, çocuk istismarının ortaya çıkmasında ya da sürecin takibindeki rolü çok önemli hakikaten. Ama burada basın özgürlüğü, halkın haber alma hakkı ya da çocuğun korunmasının bir istikrar içerisinde yürütülmesi gerekir ve çocuğun korunması da öne çıkmak zorundadır.

“Yetişkinlik vakitlerinde kimlik değiştirmek zorunda kalan çocuklar var”
Özellikle son yıllarda insanların adalet sistemi içerisinde yaşadıkları meseleler sosyal medyada da adalet arayışına neden olmakta.

İşte basın da bu çerçevede bir rol üstlenmekte. Ama bundan çocuklar da etkilenmekte. Şu Anda bir kısmının iyi niyetle yapıldığını kabul etmek gerekir. Yani burada iyi niyetle meselelerin çözülmesi, failin yakalanması ya da bir biçimde sonuca ulaşmak ismine yapılan bir haber lisanı ya da bir sosyal medya paylaşımının uzun vadede çocuklar üzerinde sakıncaları olabileceğini ya da anlık da olsa fark etmez, bunu kabul etmek lazım. Yetişkinlik vakitlerinde kimlik değiştirmek zorunda kalan çocuklar var. Zira o periyotlarda yaşanılan mağduriyetler nedeniyle ilerleyen hayatta hayatlarına devam etmekte zorlanabilmektedirler.

“Çocuğun teşhiri, sonraki hayatını yürütürken çeşitli dertlere neden olacak sonuçlar ortaya çıkarabiliyor”
Kanunlarda da çocukluk devrindeki suç mağduru ve suç faili olmasına ilişkin korunmasına dair düzenlemeler söz konusu. İşte basın kanunundaki düzenleme, RTÜK yasasında da benzer bir karar var. Keza adli sicil kayıtları kapalıdır. Örneğin 18 yaşın altındaki çocukların çocuk yargılamaları kapalıdır. Ama toplumda infial uyandıran, suç mağduru ya da suç faili olan çocuklarla ilgili haber lisanında mlesef biraz kamuoyunun ilgisini çekecek şekilde acı sözlerle sorun dile getirilmektedir. Ama çok az haber lisanında hadisedeki şahısların sorgulamasına, gerçek sorumluluğun düşünülmesine neden olacak tabirler kullanılmakta. 10 yaşındaki bir çocuğun 300 tane suç kaydı varsa, “suç makinesi” , “bu çocuk iflah” olmaz benzeri bir haber başlığıyla sunmak yerine, “10 yaşındaki bir çocuğun nasıl 300 tane suç kaydı var” sorusunu sordurmaktır çok önemli olan. Zira evet 12 yaşın altındaki çocukların ceza kovuşturması yoktur. Yani bir yargılamanın öznesi olamazlar. Ama bu çocuklarla ilgili muhafaza sistemleri var. Sorunu yalnızca ailelerin üzerine atmak ya da çocuğun bunu alışkanlık haline getirmesi benzeri genel yargılarla pahalandırmak son derece zarar verici sonuçlar doğuracaktır. Keza mağdur çocuklarla ilgili olarak da çocuğun korunmasına dönük bir haber yapıldığı ifade edilirken dahi aslında o çocuğun teşhiri, sonraki hayatını yürütmesi noktasında çeşitli problemlere neden olacak sonuçlar ortaya çıkabilmekte.  

“Bu süreci izleyen, dinleyen, duyan ve tanıklık eden tüm çocuklar benzer mağduriyetleri yaşıyor”
Habercilik lisanı değerlidir. Sosyal medya paylaşımlarında da bu mevzuda son derece ihtimamlı olmak gerekir. Aslolan çoğu zaman çocuğun kimlik bilgilerinin korunması olmalıdır. Son vaka ile birlikte kıymetlendirecek olursak, ölen bir çocukla ilgili habercilik yapılırken ya da o bu mevzu ile ilgili tartışmalar yürütülürken -ki bir ceza soruşturmasına dair çok az kişinin bilgisi olduğunu düşünerek- o tartışmaların hep soru işareti ile izlenmesi gerektiğini düşünüyorum. Bir kısmının da palavra yanlış bilgilerle yapıldığı benzeri bir kante kavuşuyoruz sonrasındaki açıklamalarla birlikte değerlendirildiğinde. Ama mlesef örneğin o mezarı ziyaret eden çocuklarla ilgili görüntüler televizyonda ve basında yayınlanabiliyor. Bu süreci izleyen, dinleyen, duyan ve tanıklık eden tüm çocukların da benzer mağduriyetleri yaşadığını kabul etmemiz gerekir. Saklılık temel kuraldır.  

– Sosyal medyadan bahsettiniz. Ben oradan devam etmek istiyorum. Dijital ortamda hukuksal açıdan çocukların maruz kaldığı istismar çeşitleri neler?
TÜİK verilerine göre Türkiye’de bireylerin internet kullanımı yüzde 87 benzeri bir sayıya ulaştığından, hane halkında da yüzde 95 internet kullanımı olduğundan bahsediliyor. İnternet kullanımının bu kadar yaygın olması evet bir yanıyla olumluluktur. Eğitime katkı sağlar, maharet gelişimine neden olur vesaire… Ama bunun yanında aşırı zaman harcamak ya da oradaki dünyanın içerisinde yaşamak, yaşına uygun olmayan içeriklerle muhatap olmak, dolandırıcılığa maruz kalmak benzeri istismara açık tehlikeleri de içerisinde barındırmakta.

“Çocukların reklam materyali olarak kullanılması engellenmeli ve müdahale edilmelidir”
Çocuğun şahsen kullanımından kaynaklı tehlikelerin yanında, ebeveynlerin çocuklarına risk oluşturabilecek ya da çocukların ziyanına neden olabilecek sosyal medya paylaşımlarının olduğunu ve bunların da denetlenmesi gerektiğini ifade etmek yanlış olmayacaktır. Çocuklarının çok fazla fotoğraflarının, görüntülerinin paylaşılması, reklam materyali olarak kullanılması benzeri hareketlilikler de kesinlikle engellenmeli ve müdahale edilmelidir.

“Sanal alemdeki cinsel şiddet, bu alanda özel bir çalışmayı gerektiriyor”
Bunun yanında akran şiddetinin en ağır yaşandığı alanlardan birisidir sosyal medya. Çocukların hukuk okuryazarlığının yanında dijital okuryazarlığı da bilmesi gerekiyor.

Çocuk oyunları, çocukların girmiş oldukları eğitim siteleri vesairenin düzenli olarak denetim edilmesi gerekiyor. Bunun yanında dijital ortamda işlenen şiddet cinsleri de farklılaşıyor ve ceza kanunları da bunlara yetişme noktasında çok sınırlı sonuçlara ulaşabiliyor. Özel bir çalışma gerektiriyor. Mlesef sanal alemdeki cinsel şiddet en azından bu alanda özel bir çalışmayı gerektiriyor. Örneğin oyun karakterinin çalınması nitelikli dolandırıcılık olarak ifade edilebilir. Ama temas içermeyen cinsel davranış cinsel taciz olarak ifade ediliyor. Bunun yanında cinsel emeller için çocukların teşvik edilmesine dair bir düzenleme ceza kanunlarında karşılık bulmuyor. Burada herhalde esas üzerinde durulması gereken bahislerden birisi, tahminen de tüm dünyanın temel sorunu şu: Teknoloji, toplumsal gelişmeden süratli ilerliyor ve buna yetişme noktasında da son derece muhafazakâr bir alan olan hukukun daha eksik ve yetersiz kalıyor. Bu alanda çok daha ağır bir çalışma yapmak kıymet taşımakta.

“Çocuk Hakları Kontratı en fazla üye ülkenin imzaladığı ama en çok ihlal edilen sözleşme”
– Çocuk istismarı hadiselerinde toplumsal bir sessizlik var ve bunu kırmak için hangi tüzel düzenlemeler olmalı? Çocuk istismarı tüm dünyada çok önemli bir sorun. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Mukavelesi en fazla üye ülkenin imzaladığı mukavele ama en çok ihlal edilen de bir kontrat aynı vakitte. Çeşitli sebepleri var elbette: yoksulluk, savaş, göç, iklim sıkıntıları… Bunlar çocuk istismarını artıran nedenler. Ama bu sıkıntıların en az seviyede hissedildiği bölgelerde, ülkelerde de çocuk istismarı söz konusu.

“Eğitilmesi, değiştirilmesi, öğretilmesi gereken kişi yetişkinlerdir”
İstismarın büyük oranda gücün kullanılmasıyla alakalı olduğunu kabul etmek gerekir. Ve temel kural: Çocuk istismarında sorumluluk çoğu zaman yetişkindedir. Eğitilmesi, değiştirilmesi, öğretilmesi gereken kişi yetişkinlerdir. Elbette çocuklar da birtakım korunma tedbirlerini bilmeli, en azından bedenini tanımalı, kendisinin herhangi bir şekilde rahatsız olduğu bir davranışa maruz kaldığında yardım isteyebileceği bir yetişkin olduğu konusunda bilgi sahibi olmalı.

“Fail herkes olabilir”
Yardım destek çizgilerinin son derece yaygın bir biçimde çocukların ulaşılabilir alanlarında olması gerekir. Örneğin, yardım destek sınırlarının çocuk oyunlarının kesinlikle bir kenarında köşesinde yer alması gerekir. Bugün itibarıyla, örneğin Alo 183 ya da 155 112 benzeri yardım destek çizgilerinin çocukların bilgisi ve görgüsüne hitap edecek şekilde bulundukları her alanda ulaşılabilir olmasını son derece çok önemli olduğunu belirtmek isterim. Ama bunun yanında çocukların korunmasında dikkat edilmesi gereken en çok önemli hususlardan bir tanesi, dokunulmaz alanların çocuk muhafazasında olmaması gerektiğidir. Yani nedir burada kastedilen? Fail herkes olabilir. Her sosyal statüden, yakın bireyden, anne, baba, kardeş, komşu, öğretmen ya da buna benzer aklınıza gelebilecek herkes fail olabilir. Bu doğrultuda baktığımız zaman çocukların korunmasında daha süratli ve daha geniş bir çerçevede sürece müdahale etme şansımız olacak. Bir diğer mevzu, bilhassa kamusal alanda ya da kamu gücünün kullanıldığı alanlardaki istismarlarda refleks olarak birden kamunun korunmasına dair açıklamalar, telaffuzlar ve davranışlar ortaya çıkabiliyor. Aynı kararlılıkla müdahalenin o alanlara dönük olarak da yürütülmesi son derece önemli.

“Mevcut kanunların uygulanması dahi bu alanda çok daha önemli adımlar atılmasını sağlayacaktır”
Hukuksal hususlara ilişkin gelecek olursak… Türkiye’deki var olan mevcut maddelerin uygulanması dahi bu alanda çok daha önemli adımlar atılmasını sağlayacaktır. Evet, eksiklikler söz konusu, birtakım yasal mevzuat değişikliklerine ihtiyaç var ama var olan yasal mevzuatın uygulanması bile biraz önce söylediğim benzeri uluslararası kontratlar dikkate alındığında son derece kıymet taşımakta.