Açıklanamayan salgın hastalıklar ne kadar yaygın?

Zaria Gorvett
BBC Future

Her şey 1993 yılının bir bahar sabahı, ABD’nin en büyük Kızılderili halklarından Navaho bir ailenin New Mexico’da bir akaryakıt istasyonuna gidip acil servisleri aramasıyla başladı. 19 yaşında bir maraton koşucusu oğulları apansız nefes alma problemleri yaşadı. Ambulansla yerel hastaneye kaldırıldı ve orada öldü. Tabipler şaşkındı. Bu kadar genç ve sağlıklı birini ne öldürmüş olabilirdi?

Çok geçmeden anlaşıldı ki maraton koşucusunun ölümü münferit bir olay değildi. Yalnızca birkaç gün önce nişanlısı da benzer bir teneffüs rahatsızlığına yenik düşmüştü.

Her seferinde gizemli yeni salgın haberleri manşetlere çıkarken, muhtemel salgınlar da hiç eksik olmuyor. Dünya’da, Cihan’daki yıldızlardan daha fazla viral parçacık var ve bedenimizde göğüslü hücrelerinden 10 kat daha fazla bakteri hücresi bulunuyor. Gezegenimiz toplamda tahminen bir trilyon mikroorganizma tipine ev sahipliği yapıyor. Fakat yalnızca bin 513 bakteri çeşidi, 219 virüs, 300 parazit solucan, 70 protozoa ve 200 mantarın şimdi insanlarda hastalığa neden olduğu biliniyor. Geri kalanlar ise keşfedilmeyi bekliyor.

Gizemli salgınlar ne kadar yaygın?

New York’taki Columbia Üniversitesi Irving Tıp Merkezi’nde epidemiyoloji profesörü Stephen Morse, hala gizemini koruyan kimi salgınlar olduğunu söylüyor. 1993 yılında Navaho çifti hadisesinde, yerel tıbbi araştırmacı evvelki aylarda diğer insanlarda da açıklanamayan semptomlar görüldüğünü fark etti. Bu hadiselerin hepsi ABD’nin güneybatısındaki Four Corners bölgesinde yaşayan Amerikan yerlileri arasında görülmüştü.

Daha fazla olayın ortaya çıkmasıyla birlikte hatalıyı yakalama yarışı başladı. Fakat, çoklukla kemirgenleri enfekte eden bir virüs grubu olan hantavirüsün tamamen yeni bir çeşidinin neden olduğu hantavirüs pulmoner sendromu olarak tanımlanması için iki ay daha geçmesi gerekecekti.

Bunun benzeri gecikmeler bugün bile şaşırtan derecede yaygın. Morse, “Hâlâ teşhis edilmemiş akut teneffüs problemi ve gibi şekilde genel kategoriye sokulan, hantavirüs pulmoner sendromu benzeri başlangıçta fark edilmeyen lakin daha sonra geriye dönük olarak ortaya çıkarılan bir sürü enfeksiyon var” diyor.

Birçok salgın ilk başta fark edilmiyor ve raporlanmıyor. Morse, sonunda bir uzmanın bir enfeksiyona özel bir ilgi duyabileceğini ve bunun da raporlarda artışa yol açabileceğini söylüyor.

“Başka yerlerde, teknik imkanlar olmadığı için, uzak bölgeler olduğu için, motivasyon olmadığı için fark edilmeyen bir sürü salgın oldu.”

Bu durum Covid-19’da bile yaşanmıştı. Aralık 2019’da Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Çin’in Wuhan kentinde meydana gelen ve sebebi bilinmeyen bir dizi zatürre olayı konusunda uyarıldı. Virüs, Çinli yetkililerin genom dizilimini dünyanın geri kalanıyla paylaşmasıyla bir ay içinde resmi olarak tanımlandı. Fakat kimi araştırmalar, bu virüsün aslında ilk olarak Ekim 2019 benzeri daha erken bir tarihte insanlarda yayılmaya başladığını öne sürüyor.

Bir salgının birilerinin dikkatini çekmesinin akabinde, aslında bir sonraki adım bunun ardındaki patojeni bulmaktır.

• ÇİN’DEKİ YENİ TENEFFÜS HASTALIKLARININ SEBEBİ NE? 13 Kasım 2023’te Çin Ulusal Sağlık Komitesi, bilhassa çocuklarda teneffüs yolu hastalıklarının görülme sıklığında bir artış olduğunu bildirdi. Akabinde, pediatri ünitelerinin çok ağırlaştığını, hastanelerin hasta çocuklarla dolup taştığını ve teşhis konulamayan zatürre hadiselerini anlatan öbür raporlar da ortaya çıkmaya başladı. Çinli yetkililer Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) herhangi bir yeni patojen tespit etmediklerini ve bunun yerine salgının RSV ve grip benzeri olağan kış hastalıklarının bir kombinasyonuna bağlı olduğunu söylediler. Hindistan benzeri birtakım komşu ülkeler fotoğrafın tamamının bu olup olmadığı konusunda temkinli davranırken, WHO durumu izlemeye devam ediyor.

Gizemli salgınlar nasıl çözüldü?

1993 salgını olayında, sorumlu virüs, o vakitler son teknoloji olan Polimeraz Zincir Tepkisi (PCR) tekniği kullanılarak tanımlandı. Bilim insanları, bilinen hantavirüslere ait spesifik DNA dizilerini kullanarak, bu kümenin daha önce keşfedilmemiş bir üyesini bulmayı başardı. Morse, “[Bulaşıcı] etkeni tanımlamak için moleküler testlerin ilk uygulamasıydı” diyor.

Bugün PCR, patojenleri tanımlamak için standart bir formül, lakin bir sorun var. Bu teknik, aradığınız şeyle yakından alakalı bir diziliş gerektiriyor. Bundan Ötürü bir salgının muhtemel sebebi hakkında bir önsezi bile olmadan bir karşılık almak daha zor. Four Corners salgını sırasında, bilim insanları enfekte olanların diğer hantavirüslere karşı antikorları olduğunu esasen biliyorlardı, bu yüzden bunu kullandılar.

Bununla birlikte, daha önce bilinmeyen patojenleri bulmak için diğer, daha sofistike teknikler ortaya çıkıyor. Bunlar bu kadar spesifik bilgi gerektirmiyor. Yakın vakitte geliştirilen bir PCR usulü, yeni patojenleri daha geniş gruplar içinde tanımlamayı mümkün kılıyor. Bilinen bir virüsün yalnızca çok yakın akrabalarını aramak yerine, aynı aile içinde diğerlerini da bulabiliyorsunuz.

Bir başkası de bilim insanlarının bilim için tamamen yeni olan mikroorganizmaları bulmalarına yardımcı olabilen yeni kuşak bir dizileme formülü. Aynı donörden organ aldıktan sonra ölen bir grup nakil hastası üzerinde yapılan bir çalışmada, bu teknik yeni bir arenavirüs keşfetmek için kullanıldı.

Morse, “Yüksek gelirli ülkelerdeki ya da yüksek kaynaklara sahip ortamlardaki birçok laboratuvarda, örneklere bakabilir ve viral ya da bakteriyel olsun, patojen dizilerine benzeyen dizileri tanımlayabilirsiniz… içinde ne olduğunu evvelce bilmeniz gerekmez” diyor.

Bazı salgınların sebepleri asla tespit edilemez mi?

Dolayısıyla, gizemli bir salgın dünya çapında manşetlere çıktığında, çoğu durumda bilim insanları bunun arkasında ne olduğunu bulma yolunda ilerleme kat ediyor olabilirler. Lakin sırf bunu yapacak kaynaklara sahip oldukları bölgelerde.