Yeni ve demokratik anayasa ne kadar mümkün?

Gülsen Solaker

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) açılışında yeni anayasa için davette bulunmasının akabinde siyasi partilerin yerel seçimler öncesi nasıl bir tavır izleyecekleri takip edilirken, diğer yandan 1982 Anayasası’nın değişmesi için uygun yer olup olmadığı ve ortaya demokratik bir anayasa çıkıp çıkmayacağı tartışılıyor.

12 Eylül askeri darbesinin akabinde hazırlanan ve halk oylamasında yaklaşık yüzde 92’yle kabul edilen 1982 Anayasası farklı bölümlerce “darbe dönemi anayasası” olarak kabul edilirken, 40 yıl içinde kısmi değişiklikler yapılmasına rağmen yerine yeni bir anayasa için uzlaşı sağlanamadı.

Anayasanın farklı karar ve kısımlarında şimdiye kadar 20’den fazla değişiklik yapıldı. Son çok önemli değişiklik ise 2017 referandumunda parlamenter sistemin yerine Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi getirilmesi ile oldu.

14 Mayıs seçimleri öncesinde CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun “helalleşme” siyaseti kapsamında muhafazakâr bayanların başörtüsü ile ilgili tasalarını giderme emelli yasa değişikliği teklifine karşılık Cumhur İttifakı anayasa değişikliği yapılmasının daha kalıcı bir tahlil olacağını belirtti ve küçük bir değişiklik paketi sundu.

Seçimler öncesinde kamuoyunu bir süre meşgul eden lakin uzlaşı sağlanamaması üzerine süreksiz olarak rafa kaldırılan AKP ile MHP’nin üç maddelik anayasa değişikliği teklifinin yeni yasama dönemi ile tekrar Meclis gündemine getirilmesi bekleniyor.

Bu değişikliğin akabinde yeni bir anayasa için de Cumhurbaşkanlığı’nda çalışmalar yapılmakta olduğu basına yansımış durumda. Lakin bu hazırlıkların ne kademede olduğu ve ayrıntıları şimdi net değil.

Kulislere göre Cumhur İttifakı yerel seçimden önce geçen yılki değişik teklifini gündemde tutarken, kapsamlı bir anayasa için ise yerel seçim sonrası dönemi bekleyecek.

Yeni anayasa için yer var mı?

Bir taraftan başörtüsü ve aile düzenlemesi ile ilgili anayasa değişikliğinin önümüzdeki haftalarda tartışmaya açılması beklenirken, iktidarın davetini yaptığı yeni anayasa için ise uygun bir taban ve siyasi atmosfer olup olmadığı da farklı tartışma konusu.

DW Türkçe’ye konuşan Siyaset Bilimci Prof. Ersin Kalaycıoğlu Türkiye’de şimdi otoriter seçimli bir rejim olduğunu ve bu sistem altında yapılacak bir yeni anayasanın 1982 Anayasası’nın bile gerisine düşebileceği ikazında bulunuyor.

“Şu anda Türkiye tamamen kutuplaşmış durumda. Hiçbir ortak kıymeti olmayan bir toplumuz. Bu durumda ne anayasası yapılabilir? (Böyle bir çalışma için) seçmenin birçoklarının merkezde toplanması gerekir. 1990’larda bu araştırmaları yaptığımızda yüzde 55 merkezde gözüküyordu. Şu Anda ise merkezdeki seçmen oranı yüzde 20 civarı.”

Kalaycıoğlu, “zamanın ruhunun” demokratik bir anayasa imali için uygun olmadığını söyleyerek, Cumhur İttifakı’na son seçimler öncesinde destekleyici Yeniden Refah Partisi (YRP) ve Hür Dava Partisi (HÜDA PAR) benzeri partilerin bayanlara ve aileye yönelik telaffuzlarının de tesiriyle yapılacak bir anayasa çalışması ile “1982 Anayasası’nın bile mumla aranabileceğini” belirtiyor.

Bu ortada HÜDA PAR Genel Başkanı Zekeriya Yapıcıoğlu son açıklamasında yeni anayasanın “öncelikle bu milletin tarihine, örfüne, kültürüne, inancına uygun olmak zorunda” olduğunu söyleyerek, “Şu andaki anayasa milletin sırtına geçirilmiş bir mecnun gömleği üzeredir, bu milletin eline kolunu bağlıyor ve milletin inancıyla uyumlu değildir” yorumu yapmıştı.

Siyaset Bilimci Kerem Yavaşça anayasalar yapılırken ilkesel olarak hiç değiştirilmemek yahut çok az değiştirilmek üzere yapıldığını, fakat değişen kurallara göre güncelleme yapmanın da gerekebileceğini söyleyerek, şöyle konuşuyor:

“Bu noktada anayasa değişikliğinin, gereksinimin samimiyeti sorunu ortaya çıkıyor. Yani hem iktidar hem muhalefet anayasanın değişmesi gerektiğini söylerken, mütemadiyen bu husus gündeme gelip de değişmemesi ya çok samimi olunmadığı yahut herkesin kendi çıkarını maksimize etme yönünde hareket ettiğinden muahedenin kolay olmadığı ortaya çıkıyor.”

Yavaşça, yeni anayasa konusunda siyasi partiler arasında ilkesel olarak bir ortak anlayış olduğunun görüldüğünü belirtirken, “Ama bu sanki toplumdan yükselen arayış sonucunda mi gerçekleşiyor? Yoksa siyasi partilerin iç dinamikleri yahut siyasal stratejileri çerçevesinde mi bu türlü bir ihtiyaç olduğu ortaya çıkıyor?” sorusunu yöneltiyor.

Bu ortada yeni anayasa çalışması ile Erdoğan’ın 50 artı bir sistemini değiştirmeyi yahut kendi cumhurbaşkanlığı mühletini uzatmayı amaçladığı da kulislerde konuşulan tezler arasında.

Siyasi partiler ne düşünüyor?

Seçimlerin akabinde sağın hâkim olduğu Meclis yapısında gerek gündeme gelecek anayasa değişikliği gerekse yeni anayasa çalışmaları için siyasi partiler de pozisyon almaya başladı.

AKP’nin başörtüsü ve aile ile ilgili teklif için geçen yılki benzeri tekrar muhalefet partilerine giderek destek talep etmesi bekleniyor.

Anayasa değişikliklerinin referanduma gidilmeden TBMM’de kabul edilmesi için 400, referandum çoğunluğu için ise 360 sandalye gerekiyor. TBMM’deki son sandalye dağılımına göre AKP’nin 263, ittifak ortağı MHP’nin 50, YRP’nin 5, HÜDA PAR’ın ise 4 milletvekili bulunuyor ve bu toplam 322 ediyor.

Geçmiş periyotta Millet İttifakı’ndaki İYİ Parti’nin 44, DEVA’nın 15, Gelecek Partisi ve Saadet Partisinin ortak grubunun 20 sandalyesi var. Yeşil Sol Parti ise 57 milletvekiline sahip.

130 sandalyesi olan CHP ise bu etapta anayasa görüşmeleri konusunda istekli değil. Kılıçdaroğlu Pazar günü gazetecilerin Erdoğan’ın anayasa davetini hatırlatması üzerine “Çağrı yapanların önce mevcut anayasaya uyması lazım” derken, “Ahlaki ve siyasi meşruiyeti olmayan bir siyasi partiyle hangi anayasa değişikliğine oturacaksınız?” sözleriyle şimdilik kapıyı kapatmış görünüyor.

Kalaycıoğlu’na göre iktidar yerel seçim öncesinde muhalefet belediyelerinin çalışmalarının ve iktisattaki bozukluğun konuşulmasını istemediği için genel seçim öncesi benzeri yeniden anayasa değişikliğini ortaya sürüyor. “Muhalefetin ehemle mühimi ayırması gerekir. Bugün ehem yani en çok önemli olan mevzu Türkiye’nin demokratik bir hukuk devletine doğru bir yola girmesidir” diyen Kalaycıoğlu, sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Bu gündem ile iktidar tarafından istenmeyen şeyler konuşulmayacak. Onun yerine ne başı ne sonu belli olan, içeriği bilinmeyen bir anayasa tartışması yapılacak. Bu anayasa değişikliği gerçekleşirse ona uyulup uyulmayacağı da belli değil. İktidar kendi yaptığı anayasa değişikliğine de uymuyor.”

Anayasa çalışmaları için tavrı en çok merak edilen partiler arasında İYİ Parti de geliyor. Seçimlerin akabinde Millet İttifakı’nın dağılmasıyla diğer bir istikamet izlediği görülen İYİ Parti Kılıçdaroğlu’nun başörtüsü ile ilgili yasa değişikliği teklifini kendilerine sormadan getirmesinden rahatsız olmuştu.

İYİ Parti Sözcüsü Kürşad Zorlu sorular üzerine yeni anayasa tartışmalarının, yerel seçimlerden sonra gündeme getirilmesinin daha uygun olacağını söyledi.

Siyaset Bilimci Yavaşça seçimlerin akabinde yüzde 52’ye karşılık yüzde 48 benzeri bir istikrarın oluştuğunu anımsatarak, anayasa yapma konusunda şu konuya işaret ediyor:

“Bu durum neredeyse yarı yarıya farklılaşmış bir siyasi sonucun ortaya çıktığını gösteriyor. Bir anayasanın ise toplumsal olarak geniş bir mutabakatla yapılması en çok önemli noktalardan biri. Burada tabi yüzde 100 mümkün değil fakat en az bir yüzde 75 mutabakat beklenir. Bu nedenle Türkiye’deki iktidar muhalefet istikrarına bakıldığında yeni bir anayasa yapmanın tabanını yakalamanın güç olduğunu söylemek mümkün.”

Daha önce hangi hususlarda uzlaşma sağlanmıştı?

Öte yandan şu anda yeniden gündeme gelen yeni anayasa için partiler daha önce de bir araya gelmiş, lakin belli bir basamağa gelindikten sonra masadan kalkılmıştı.

Ekim 2011 ile Aralık 2013 arasında 26 ay yeni ve sivil bir anayasa için TBMM çatısı altında çalışan Anayasa Uzlaşma Kurulu 59 unsurda değişiklik yapılması üstünde anlaşmıştı.

Her siyasi partinin eşit olarak üçer üyeyle temsil edildiği ve kararlarını oybirliği ile alan Anayasa Uzlaşma Kurulu çalışmalarına ilk olarak üzerinde kolay uzlaşacağı unsurlardan, temel hak ve hürriyetler kısmından başlamıştı.

Anayasa Uzlaşma Kurulu’nun uzlaştığı 59 madde arasında tutuklanma sebeplerinin daha da azalması ve netleşmesi, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının milli güvenlik ve genel ahlak münasebetleriyle sonlandırılmaması, taban fiyattan vergi alınmaması, çalışan kadın ve erkeklerin eşit işe eşit ücret alması, hürriyetin esas-sınırlamanın istisna olması ve hürriyet lehine yorum yapılması, insan haklarına ilişkin uluslararası mutabakatlarla kanunlar arasında ihtilaf olması halinde özgürlüklerin geniş yorumlanması benzeri konular bulunuyor.

Erdoğan Meclis konuşmasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin son kararına atıfta bulunarak, “Bizim terör örgütleriyle aynı hizada sıralanan kurumların kararlarına ne hürmet duymamız ne de onların dediklerine kulak asmamız mümkün değildir” demişti.

Yavaşça anayasaların temel hak ve hürriyetlerin belirlenmesi ve gerekirse iktidarı bile sınırlayabilmesi açısından ehemmiyetini vurgulayarak, “Bu manada bakıldığında bugünlerde ne Türkiye’de ne de dünyada özgürlükler açısından olumlu bir hava hâkim. Bundan Ötürü bu türlü bir periyotta yapılacak anayasaların insan hakları açısından büyük bir kazanım ortaya çıkartacak şekilde olması çok mümkün görünmüyor” diyor.