BBC Araştırması: Google uyarı sistemi 6 Şubat depreminde insanları uyarmakta başarısız oldu

BBC’nin önde gelen programlarından Newsnight, Google’ın zelzele ikaz sisteminin 6 Şubat sarsıntılarında kullanıcılara bildirim göndermekte başarısız olduğunu ortaya çıkardı.

Google, ikaz sistemiyle sarsıntılardan bir dakika öncesine kadar Android tabanlı telefonlar üzerinden kullanıcılara bildirim gönderebilecek teknolojiye sahip olduğunu söylüyor.

Şirket, ihtarın 6 Şubat gece 04.17’de meydana gelen sarsıntı felaketinden önce milyonlarca şahsa gönderildiğini öne sürüyor.

Ancak BBC, zelzeleden etkilenen üç bölgede yaptığı araştırmaları sırasında bu uyarıyı almış herhangi bir şahsa ulaşamadı.

Sistem, Android telefonlarda çalışıyor. Yani iPhone olmayan derhal çabucak her telefonda kullanılabiliyor. Android telefonlar iPhone’a kıyasla ekseriyetle daha ucuz. Teknoloji piyasası uzmanları bu nedenle Türkiye’deki telefonların yaklaşık yüzde 80’i de Android tabanlı telefonlardan oluştuğunu söylüyor.

Pasifik Kuzeybatı Sismik Ağı’nın yöneticisi Prof. Dr. Harold Tobin, “Eğer bu Google’ın bir vaadiyse, bu vaat örtülü bile olsa zelzeleler öncesinde erken ikaz sistemi hizmeti sunmayı vadediyorsa, o zaman beklentiler yükselir” diyor ve şöyle devam ediyor:

“Böylesi hayat memat probleminde vaatlerinin arkasında durmak benzeri sorumlulukları var.”

BBC’nin sorularını yanıtlayan Google’ın bu sistemden sorumlu yöneticilerinden Micah Berman sistemin çalıştığı konusunda ısrar ederken, “Bu sistemin devreye girdiğine ve ihtarlar gönderdiğine eminiz” dedi.

Ama şirket, bu ikazların yaygın bir şekilde insanlara ulaştığına ilişkin herhangi bir delil sunmadı.

10 milyondan fazla insanı etkileyen zelzelelerde resmi verilere göre 50 binden fazla insan hayatını kaybetti.

7,8 büyüklüğündeki ilk zelzelenin akabinde 13.14’te merkez üssü Elbistan olan yeni bir zelzele meydana geldi. BBC, bu ikinci zelzele için ikaz aldıklarını söyleyen az sayıda da olsa kimi şahıslara ulaştı.

Sistem nasıl işliyor?

Google’ın Android Sarsıntı İhtar Sistemi, Türkiye’de Haziran 2021’de faaliyete geçti.

Sistem, dünyada çok sayıda ülkede çalışıyor. Şirket, sarsıntı ikazlarını gönderebilme kapasitesini Android hizmetinin “temel” ögelerinden biri olarak tanımlıyor.

Uyarı sistemi, Android’in yaygın telefon ağından yararlanıyor. Akıllı telefonlar, sarsılmayı tespit edebilen küçük ivmeölçerlere sahip.

Birçok telefon aynı anda sarsılırsa Google, sarsıntının merkezini belirleyip ve sarsıntının şiddetini de tahmin edebiliyor.

Bir zelzelenin büyüklüğü Richter ölçeğine göre 4.5 ya da üzerindeyse, Android sistemi ikaz gönderebiliyor.

Berman, sarsıntı ikazını, “Bu, muhtemelen telefonunuzda daha önce hiç görmediğiniz bir ikazdır. İhtar, telefon ekranınızı ele geçirir,” diyerek anlatıyor.

Uyarı esnasında ekranda, “çök, korun ve tutun” şeklinde tabirler beliriyor ve beraberinde de yüksek bir alarm sesi duyuluyor.

Ayrıca telefonunuz “rahatsız etme” modunda ise bile sistem otomatik olarak komutları geçersiz kılıyor.

Berman da buna atıfta bulunarak, “Telefonunuz ne durumda olursa olsun, bu uyarıyı alabilmeniz gerekiyor” diyor.

Google, sisteminin 6 Şubat’ta milyonlarca beşere muvaffakiyetle ihtar gönderdiğini iddia ediyor.

Berman, insanların Google’dan alacakları ikazın zelzele merkezüssünden ne kadar uzakta olduklarına bağlı olduğunu söylüyor. İnternet üzerinden iletilen bir mesaj, zelzele dalgalarından çok daha süratli dolaşabiliyor.

Bazı durumlarda bu mühletin bir saniye yahut daha kısa, bazen 20-30, bazen de 50-60 saniyede olabileceğini aktarıyor.

BBC’nin konuştuğu insanlar, zelzeleden saatler, günler ve haftalar sonra dahi sistemden kendilerine gelen herhangi bir ihtar olmadığını söyledi.

Bu nedenle BBC ekibi ikazın ulaştığı insanları bulmaya çalıştı.

Ekiplerimiz sarsıntıdan etkilenen bölgelerden Adana, İskenderun ve Osmaniye’ye gitti ve Android telefonları olan yüzlerce beşerle konuştu.

BBC ekibi, İkinci zelzeleden önce ihtar alan birkaç şahsa ulaşsa da gece meydana gelen ve en yıkıcı olan sarsıntı öncesinde ikaz aldığını söyleyen hiç kimseye ulaşamadı.

İskenderun’da, yıkılan hastanede babaannesini kaybeden Alican, geçmişte bir ihtar aldığını lakin bu sarsıntıda herhangi bir ikaz almadığını söylüyor.

Deprem bölgesinde tespit ettkilerimizi Google yöneticilerinden Berman’a sorduk.

Google yöneticisi, “Çok şiddetli ve yıkıcı ilk zelzele sırasında ihtar sistemi kullanıcılar dikkatlerini farklı şeylere yönelttikleri için arka planda kalmış olabilir. Bence bu en mümkün açıklama benzeri görünüyor” diyor.

Ama BBC’nin konuştuğu insanlar, kendilerine herhangi bir ikaz almadıklarında ısrar ediyorlar.

Çadırda yaşayan 25 yaşındaki Funda, aile fertlerini kaybettiğini anlatırken, “Yakınlarımızı toprağa verdik. Eniştem ve yeğenim birbirlerine sarılı halde gömüldüler” diyor.

Android tabanlı bir telefonu olan Funda, kesinlikle bir ikaz almadığını dile getiriyor.

Sosyal medyadaki sessizlik

Google’ın sisteminin faal olduğu diğer ülkelerde, insanların zelzele sonrasında ihtar aldıklarını sosyal medyada paylaşımları hayli yaygın bir durum.

Berman, bu mevzuda az sayıda geri bildirim kaynaklarından birisinin de sosyal medyadaki müşahedeleri olduğunu ifade ediyor.

Ancak Türkiye’deki ilk zelzeleden sonra sosyal medya alışkın olunmadık bir şekilde sessizdi. Bunu Berman da kabul ediyor.

Google yetkilisi, “Bu olayın sosyal medyada gereğince yankılanmamasının nedenlerine dair güçlü bir açıklamam yok” diyor.

BBC, şirketten insanların bildirim aldıklarını gösteren bir bilgi olup olmadığını sordu.

Google’ın bize sunduğu tek ispat evrakı, şirketin o gün ikaz hakkında konuşan 13 sosyal medya gönderisinin yer aldığı bir PDF dokümanı oldu.

Bu gönderilerin sahipleriyle bağlantıya geçtik.

Bu bireylerden biri, Adana’da ihtar aldığını belirten Rıdvan Güntürk’tü. Fakat BBC’ye konuşan Güntürk, bunun ikinci zelzele için olduğunu, ilk zelzele için bir ihtar almadığını söyledi.

Sosyal medya gönderilerinin sırf bir tanesi ilk sarsıntıyla ilgili bir uyarıyı ayrıntılı bir şekilde açıkladı. BBC, bu gönderiyi yapan şahısla konuştu.

İsmini paylaşmayan sosyal medya kullanıcısı, bir ikaz aldığını düşündüğünü lakin olayın vahameti sebebiyle bundan emin olamadığını söyledi.

Google, ayrıyetenkullanıcı anketlerinden sistemin işe yaradığını gösteren geri bildirimler aldığını söyledi. Lakin bu bilgileri paylaşmayı reddetti.

BBC’ye konuşan Prof. Dr. Tobin, Google’ın sisteminin nispeten yeni olduğunu ve kullanışlı olabileceğini, lakin şirketin şeffaf olmasının da çok önemli olduğunu söyledi.

Prof. Dr. Tobin, “Eğer temel insan ömrü ya da kamu güvenliği ile ilgili bir bilgiyi paylaşıyorsanız, bu sistemin nasıl çalıştığı ve ne kadar iyi çalıştığı konusunda şeffaf olma sorumluluğunuz vardır,” diyor ve sözlerine şöyle devam ediyor:

“‘Şurada burada bildirimler göründü’ halindeki bir anekdottan bahsetmiyoruz. Bunlar yaygın ihtar sistemleri olarak tasarlandı. Bütün mesele de bu.”

Deprem uzmanı Prof. Dr. Şükrü Ersoy da BBC’ye verdiği mülakatta eşinin zelzele bölgesinde olduğunu ve Android telefonu kullandığını lakin bu duruma karşın herhangi bir ihtar almadığını belirtti.

Uyarı alan birine de rastlamadığını belirten Prof. Dr. Ersoy, şöyle devam ediyor:

“Google’ın sistemi şayet ki çalışmış olsaydı, tahminen de çok yararlı olabilirdi.

“Ancak bu sistem, böylesi çok önemli bir zelzelede işe yaramadı. Bu da şu soruyu akla getiriyor: Şayet bu yararlı bir sistemse, neden bu kadar büyük bir zelzelede, son 100 yılın en büyük sarsıntılarından birinde, faydalanamadık?”

Google, röportajdan sonra BBC’ye yaptığı açıklamada, “Yıkıcı bir zelzele sırasında, kullanıcıların bir uyarıyı alıp almayacağını, fark edip etmeyeceğini ya da ikaza tepki verip vermeyeceğini etkileyebilecek bir sürü faktör var. Bunlar arasında zelzelenin özellikleri ve internet temasının olup olmadığı da yer alır” dedi.