TİHV raporu ortaya koydu: “İşkence sokakta ve polis araçlarında olağanüstü arttı, İstanbul Emniyet’i ilk sırada”

TİHV’e göre bu durum, “araç içlerinin resmi kayıt öncesi işkence yerine dönüşmesi” olarak tanımlandı.

“’Orantılı güç’ diye yasal kılınıyor”
Raporda, 2023 yılında sokak ve açık alanlarda yaşanan işkence ve diğer kötü muameleye maruz kalanların oranının ise yüzde 77,4’e ulaştığına dikkat çekildi. Gözaltına alınma süreciyle başlayan uygulamalar şahısların götürüldüğü yerlerde de sürdüğüne işaret edilen raporda, özellikle toplantı ve şovlarda kolluk vazifelilerinin ‘güç kullanarak müdahalesinin’ son devrin karakteristik özelliği olduğuna vurgu yapılarak, şöyle denildi: “Sokak/açık alan ya da gözaltı aracında kolluğun uyguladığı işkence fiilleri, ‘orantılı güç uygulandığı’, ‘kaçmaya çalıştığı’, ‘kendisine zarar verdiği’ tezleriyle legal kılınmaya çalışılmakta, görevliler hakkında işlem yapılmamakta ya da açılan karşı davalarla işkenceye maruz kalanların türel olarak sonuç almaları engellenmektedir.”

“İstanbul Emniyet Müdürlüğü zirvede”
Rapora göre, işkence ve diğer kötü muameleye maruz kalanların yüzde 52,8’ emniyet müdürlükleri, yüzde 7,5’i polis karakolu benzeri resmi gözaltı merkezlerinde işkenceye maruz kaldıkları münasebeti ile başvurdu. Geçen yıl işkence nedeniyle en çok müracaat, vakfın İstanbul’daki tedavi ve rehabilitasyon merkezine yapıldı. Rapora göre, İstanbul Emniyet Müdürlüğü, gözaltına alınanların işkence uygulamalarına maruz kaldıkları yerler arasında açık ara ilk sırada yer alırken, onu Diyarbakır, Ankara ve Van Emniyet Müdürlükleri takip etti.

Kayıt dışı gözaltı yüzde 18,8 oldu: “İşkencenin değişen yüzü”
TİHV’e işkence nedenli yapılan müracaatın yüzde 81,8’inde resmi gözaltı süreci yapılırken; müracaatların yüzde 18,8’i son yaşadıkları gözaltı sürecinin kayıt dışı olduğunu ve resmi bir işlem yapılmadığını belirtti. Resmi olmayan gözaltı süreçlerindeki bu yüksek oran, toplumsal gösteri ve basın açıklamalarına yönelik polis müdahalelerinde resmi gözaltı yapılmamasıyla ilişkilendirildi.

Bu durum, “işkencenin son yıllarda değişen yüzü” olarak tanımlandı.

Gözaltına alınma münasebetleri: Siyasi, cinsel kimlik ve yönelim
Vakfa yapılan müracaatlarda, müracaatçıların gözaltına alınma nedenlerinin başında siyasi sebepler geldi. Raporda aktarılan göre başvuranların yaşadıkları olaylarla ilgili bilgiler ve aktardıkları hikayeden; Kürtlerin, sol muhalif kümelerin ve LGBTİ+’ların hedef alındığı, dinsel/muhafazakâr ve gibi kümelerin ise müracaat sayı ve oranlarının daha düşük olduğu kaydedildi.

“Cezasızlık, işkence ile mücadelede en büyük engel”
Raporda, cezasızlığın işkence ile mücadelede en çok önemli mahzur olduğu vurgulanırken, “işkence iddialarının acilen, eksiksiz, tarafsız, bağımsız ve tesirli bir şekilde soruşturmaya mevzu edilmemesinin” buna neden olduğu kaydedildi. Failler hakkında suç duyurusu müracaatlarının takipsizlikle sonuçlandığı yahut hiç soruşturma açılmadığı belirtilen raporda, dava kademesine ulaşabilen evraklarda ise sanıklara ekseriyetle hiç ceza verilmediği yahut cezaların ertelendiği kaydedildi.

“İşkenceye maruz kalanlar cezalandırıldı”
Raporda, bunun tersine mağdurlar hakkında “memura hakaret etmek, direnç etmek, bu sırada yaralamak, kamu malına zarar vermek” benzeri münasebetlerle karşı davalar açıldığına ve bu davaların kısa sürede ağır cezalar ile sonuçlanabildiğine değinildi.

“3 işkence görenden 1’i bayan ya da LGBTİ+”
Rapora göre, siyasi iktidarın bayanlar ve LGBTİ+’lar başta olmak üzere nefret telaffuzları, toplumsal cinsiyet kimliklerinin görünür olduğu toplantı ve gösteri yürüyüşlerine yönelik şiddet içeren artarak devam etmesine yol açtı. TİHV Temsilcilikleri’ne 2023 yılında 240 kadın, 63 LGBTİ+ ve 428 erkek başvurdu. LGBTİ+ olarak sınıflandırılan müracaat oranlarının evvelki yıllarda yapılan müracaatların iki katına çıktığı gözlendi.

“Kürtler işkenceye daha fazla maruz kaldı”
Başvuranların bölgelere dağılımında ise Kürt nüfusun ağır olarak yaşadığı Güneydoğu ve Doğu Anadolu Bölgesi yüzde 41,7’ye ulaştı. Raporda, TİHV’e yapılan başvurularda doğum yerleri ve anadil birlikte değerlendirildiğinde, Kürtlerin diğer etnik kimliklere oranla işkenceye daha fazla maruz kaldığı ve bu durumun 2023 yılında da değişmediği kaydedildi. Toplam müracaatların yüzde 62,2’sini Güneydoğu ve Doğu Anadolu Bölgesi doğumlular oluşturdu.

TÜİK’e göre nüfus bilgileri göz önüne alınınca, işkenceye maruz kalanlar içinde bu oranın 2,6 kat artması dikkat çekti. TİHV’in Van Temsilciliği’nin açılması sonrası Kürtlerin ağır olduğu vilayetlerden yapılan müracaat oranları artarak yüzde 50’nin üzerine çıktı. Bu oran 2020’de yüzde 46,1’ken 2021’de yüzde 48,5 ve 2022’de yüzde 51,7 oldu.

“Başvuran çocukların üçte ikisi Kürt, en çok meskenlerinde ve emniyette maruz kaldılar”
TİHV’e 2023 yılında Türkiye’de işkence gördüğü için müracaat yapanlar arasında çocukların oranı yüzde 1,8 olarak kaydedildi. İşkence nedeniyle başvuran çocuklarda en düşük yaş 7 olup çocukların üçte ikisinin Kürt nüfusun ağır olduğu bölgede yaşadığı belli oldu. İşkenceye maruz kaldığı belirtilen 13 çocuğun 10’unun anadili Kürtçeydi.

Rapora göre, çocukların 6’sı resmi gözaltı, 6’sı kayıt dışı gözaltı, 1’i ise mülteci toplama merkezin[1]de gözaltı süreci yapıldığını; alıkonulma yerlerini ise 7 çocuk ev, 3 çocuk sokak/açık alan, 3 çocuk diğer olarak belirtti. Çocukların 6’sı “ev”, 5’i “emniyet müdürlüğü”, 1’i “polis karakolu”, 1’i “jandarma ko[1]mutanlığı”, 1’i “geri gönderme merkezi”nde, 5 çocuk “sokak/açık alan”, 3 çocuk ise “araç içi”nde işkenceye maruz kaldığını belirtti. Çocukların işkenceye maruz kaldığı vilayetler ise Van, Hakkari, Şırnak, İstanbul ve İzmir oldu. Rapora göre, 13 çocuktan 10’u hakarete, 3’ü öldürme tehdidine, 6’sı kendisine, 4’ü yakınlarına yönelik tehdide, 8’i işkenceye tanıklık, ajanlık dayatması, anlamsız istemlere uyma benzeri zorlayıcı davranışlara, 8’si kaba dayak, sıkı kelepçe benzeri fizikî müdahalelere, 2’si karşıt kelepçeye, 7’si kelamlı, fizikî cinsel taciz, çıplak arama/soyma benzeri cinsel azaplara, 2’si göz yaşartıcı gaza, 7’si de sıhhate erişim, temel gereksinimler yeme-içme kısıtlamaları, uyutmama benzeri engellemelere maruz kaldıklarını belirtti.

“Cezaevlerindeki sayı son yıllarda 30-40 bin arttı”
Rapora göre, 2023 yılı içinde işkence ve diğer kötü muamele uygulamalarının son derece ağır yaşandığı yerlerden biri de cezaevleri oldu. Buna göre, bu uygulamalara maruz kalanların sayısının yıllık yaklaşık 30-40 bin arttığı kaydedildi.

Rapora göre, cezaevlerinde 2016-2023 yılları arasında en sık yüzde 71,4 ile “hakaret” ve yüzde 54,4 ile “kaba dayak” başta olmak üzere fizikî müdahalelerin yanı sıra temel hakların ve sosyal hakların kısıtlandığı belirtildi.

“30 yıllık” müebbetlerde tahliye edilmediği belirsiz
Rapora göre, kamuoyunda “30 yıllık”lar diye bilinen ve aldıkları müebbet hapis cezasının infazı için gerekli süreyi tamamlamış olan çok sayıda kişinin, bilhassa 2023 yılından beri kaçının konsey kararı ya da yönetim ve müşahede heyetlerinin kararları ile tahliye edilmediğinin kesin olarak bilinmediğine değinildi.

Nedeni “Onur Ayı”: Haziran ayında en az 237 kişi gözaltına alındı
Başvuruların aylara göre dağılımı değerlendirildiğinde; haziran ve temmuz aylarında İstanbul, İzmir ve Ankara Temsilciliklerine yapılan müracaatların arttığı kaydedildi. Bu artışın ise Onur Haftası aktifliklerine yönelik yasaklar; basın açıklaması ve yürüyüş yapmak isteyenlere yönelik ihlaller ve işkence fiillerinden kaynaklandığı belli oldu. TİHV Dokümantasyon Merkezi’ne göre, Onur Ayı kapsamında 2 Haziran-10 Temmuz 2023 tarihleri arasında yapılmak istenen en az 11 eylem ve aktifliğe fizikî şiddet kullanılarak müdahale edildi, 1 etkinlik engelledi, 4’ü çocuk 7’si avukat en az 237 kişi gözaltına alındığı. Onur Ayı kapsamındaki etkinliklerde en az 2 kişi yaralandı, İstanbul’da gözaltına alınan yabancı asıllı 5 kişi geri gönderme merkezlerine götürüldü.