Kuş gribi: ‘Benzeri görülmemiş’ salgın durdurulabilir mi?

Kuş gribi dünya çapında yaban hayatını yok ediyor ve artık inekler arasında da yayılıyor. Bugüne kadar insanlarda görülen az sayıdaki olayın yarısından fazlası vefatla sonuçlandı. Çevre Gazetecisi India Bourke, BBC Future Planet için kuş gribinin …

Kuş gribi: ‘Benzeri görülmemiş’ salgın durdurulabilir mi?
Teknoloji
Yayınlama: 29.04.2024
16
A+
A-

Kuş gribi dünya çapında yaban hayatını yok ediyor ve artık inekler arasında da yayılıyor. Bugüne kadar insanlarda görülen az sayıdaki olayın yarısından fazlası mevtle sonuçlandı. Çevre Gazetecisi India Bourke, BBC Future Planet için kuş gribinin nasıl bir hayvan pandemisine dönüştüğünü araştırdı.

Lineke Begeman’ın parmak uçları meşakkatli bir görev yüzünden uyuşmuş durumda. Hollanda’daki Erasmus Tıp Merkezi’nde Veteriner Patolog Begeman, Mart ayından Antarktika’nın Weddell Denizi’ne yapılan uluslararası bir keşif seyahatinde yer aldı. Bugün dünyayı saran ve kuş gribi olarak bilinen hastalığa neden olan High Pathogenic Avian Influenza (HPAI) virüsünün yayılmasını araştırıyordu.

Ekibin topladığı yabani kuşların donmuş gövdelerini kesen Begeman, kuşların virüs nedeniyle ölüp ölmediğinin belirlenmesine yardımcı oldu.

Begeman ve meslektaşları, aralarında Antarktika kürklü foklarının da bulunduğu, farklı çeşitlere ait yaklaşık 120 gövdeden örnek aldılar. Ziyaret ettikleri 10 bölgenin dördünde virüs tespit edildi

Begeman, “Kuşların bol olduğu, el değmemiş bir bölgede bu yok edici virüsün varlığına dair ilk delili bulduğumuz anda, nasıl bir felaketin gelmek üzere olduğunu anladık. Durum hakikaten de vahim bir hal aldı” diyor.

Virüs bugüne kadar nispeten az sayıda insanı etkiledi. Lakin yakalananlarda mevt oranı yüksek: Hastalığın bulaştığı bilinen bireylerin yüzde 50’den fazlası öldü.

Yaban hayatında bugüne kadar görülen en şiddetli kuş gribi salgını olarak kayıtlara geçen gribin H5 çeşidi ve varyantları, ilk tanımlandığından bu yana yarım milyardan fazla çiftlik hayvanının katledilmesine yol açtı.

2023’ten bu yana 600 bine yakını yalnızca Güney Amerika’da olmak üzere yabani kuş ölümlerinin milyonlarla ifade edildiği tahmin ediliyor.

Her iki sayı da izleme zorlukları nedeniyle potansiyel olarak çok daha yüksek. Virüs en az 26 göğüslü tipine de bulaştı.

Kuş gribi nereden kaynaklanıyor?

Çin’in güneyindeki Guangdong göller, ırmaklar ve sulak alanlar açısından varlıklı bir bölge. Bu habitatlar, düşük patojenik kuş gribinin doğal konağı olan su kuşları için çok uygundur.

Burası, 1996 yılında, bir çiftlik kazında, H5N1 olarak bilinen yeni, son derece patojenik bir virüsün teşhis edildiği ilk yer oldu.

Kuş gribinin düşük ya da yüksek patojen olarak sınıflandırılması, diğer kuş (veya memeli) tiplerini değil, sırf tavukları esas alır.

Ancak hastalığın düşük kolu tavuklarda yüksek kola dönüşebilir, önemli hastalıklara ve çoğunlukla vefata neden olabilir.

Hollanda’daki Erasmus Üniversitesi Tıp Merkezi’nde Mukayeseli Patolog Thijs Kuiken, son derece patojenik olan virüsün ilk defa görüldüğü olayın bir çiftlikte olmasının şaşırtan olmaması gerektiğini söylüyor:

“Yüksek derecede patojenik kuş gribi, çoklukla yabanda meydana gelmeyen bir kümes hayvanı hastalığıdır. Bugün sıradışı olan şey, bu özel çeşidin yabani kuşlarda dünya çapında yayılması.”

Uzmanlara göre sorunun asıl kaynağıysa insanlar. Salgın 1996 yılında başladığında dünyada çoğunluğu tavuk olmak üzere yaklaşık 14,7 milyar adet kümes hayvanı vardı.

Bugün bu sayı iki katına çıkmış durumda. Kuiken, “Biyokütle açısından kümes hayvanları şimdi dünya çapındaki tüm kuş biyokütlesinin yüzde 70’inden fazlasını oluşturuyor” diyor.

Kuiken, şayet mevcut kümes hayvanı yetiştiriciliği eğilimleri değişmezse, “diğer epey bulaşıcı patojenlerin kalan birkaç yabani kuşa bulaşmaya” devam edeceğini söylüyor.

Nasıl dünya çapında yayıldı?

HPAI halihazırda dünya çapında yaban hayatı için bir salgın haline geldi. University of California, Davis’te Veteriner Marcela Uhart, “Bu virüsün yaban hayata tesiri daha önce gibi görülmemiş seviyede. Etkilenen çeşitlerin ve bölgelerin sayısı açısından, daha önce hiç bu türlü bir şey görmemiştik” diyor.

Peki virüs nasıl bu kadar yayıldı?

2005-06’da virüs yabani kuşlara sıçradı ve Avrupa, Afrika ve Orta Doğu’ya doğru yayıldı, fakat yabani kuşlarda yalnızca birkaç ay içinde ortadan kayboluyordu.

Ancak bu süreksiz duraksama 2020 yılında yeni bir H5N1 çeşidinin ortaya çıkmasıyla değişti. Sebebi tam olarak bilinmese de cins, yabani kuş popülasyonlarında yıl boyunca varlığını sürdürebiliyor.

Artık kuşların üremek için toplandığı bahar aylarında yayılabilen virüs, süratle yabani kuş popülasyonlarında endemik hale geldi.

2021’de Kanada’da bir çiftlikte görüldü. Kuiken, bu çiftliğin Avrupa’dan kümes hayvanı ithal ettiğine dair ispat olmamasının, yabani kuşların göç yollarında taşıyıcı olduğu istikametindeki teorileri doğrulamaya yardımcı olduğunu açıklıyor.

2022 yılına gelindiğinde İngiltere’den İsrail’e binlerce kuş ölüyordu. Ekim 2022’de Peru ve Şili’nin batı kıyısındaki yabani kuşlarda virüs tespit edildi.

Güney Amerika kıyılarından aşağıya doğru ilerledikten sonra doğuya döndü ve Antarktika’ya geçiş noktaları olarak Falkland Adaları’na ve Güney Georgia’ya yayıldı.

Bu rota boyunca virüs, sırf ABD’deki 21 cins de dahil olmak üzere çok çeşitli memelileri enfekte edecek şekilde yayıldı. Ve bu türlü bir geçişle hem insanlarla temas hem de memelilerden memelilere yayılma fırsatı arttı.

16 Nisan 2024 itibarıyla HPAI, ABD’deki 26 çiftlikte süt ineklerinde görüldü.

İnekten beşere enfeksiyon vakasınınsa yalnızca bir sefer meydana geldiği düşünülüyor ve virüsün insanlar arasında kolay kolay yayılabilmesi için birkaç mutasyona daha ihtiyaç duyabileceği tahmin ediliyor.

İnsanlara nasıl bulaşıyor, önlenebilir mi?

İnsanlardaki ilk hadiseler 1997’de Hong Kong’da görülmüştü ve virüsün global yayılımı o devirde nispeten yavaştı: İlk 13 yıl boyunca sırf 800 kişinin enfekte olduğu bildirildi; kümes hayvanları ve mezbaha çalışanları en büyük risk kümesiydi.

Hasta kuşlarla ya da onların dışkıları, salgıları ya da tüyleriyle temasın, virüsün bulaşmasında en büyük risk faktörü olduğu bulundu, lakin virüsün çeşitlere nasıl sıçradığına dair tam sistem şimdi anlaşılmış değil.

Mart 2024’te sığırlarda virüsün yeni, az bir formu tespit edildi. Nisan ayında ABD’de bir çiftçilik çalışanı H5N1’e yakalanan ikinci insan oldu. Bunun virüsün bir memeliden beşere bulaştığı ilk örnek olduğu düşünülüyordu.

Hastalığın insanlar arasında bir pandemiye neden olup olmayacağı şimdi bilinmiyor lakin uzmanlar virüsün kalıcı olduğu yönünde ikazda bulunuyor.

Peki virüsün durdurulması yahut yavaşlatılması ne kadar mümkün ?

Virüsün yabani kuşlarda yayılması önlenemiyor lakin çiftlik hayvanlarında aşılar tesirli olabiliyor.

Bununla birlikte Kuiken, gelecekteki mümkün HPAI salgınlarının global et üretimine yönelik ıslahatlar yoluyla denetim edilebileceğini ve hatta önlenebileceğini söylüyor.

Daha kapsamlı bir yaklaşımda, global kümes hayvanı popülasyonunun büyüklüğüne bir üst sınır getirilebileceği ve daha adil tüketimin sağlanabileceği belirtiliyor.

Kuiken, Avrupa ülkelerindeki tavuk eti tüketiminin global sağlık otoritelerinin tavsiye ettiği için iki kat fazla olduğunu belirtiyor.

Buna ek olarak insanların yaban hayatı üzerindeki baskıyı azaltmasının yabani kuşlara yardımcı olabileceği öngörülüyor.

İklim değişikliği, habitat kaybı, aşırı avlanma, istilacı cinsler ve plastiklerden pestisitlere kadar her türlü kirlilik, global biyolojik çeşitliliği azaltıyor.

Britanya Antarktika Araştırması’ndan Deniz Kuşu Ekolojisti Richard Phillips, bu insani baskıların hafifletilmesinin, HPAI’den etkilenen popülasyonların güzelleşmesine yardımcı olabileceğini söylüyor.

, , , ,
Bir Yorum Yazın

Ziyaretçi Yorumları - 0 Yorum

Henüz yorum yapılmamış.